MalumatBir mezarın külliyeye dönüşme serüveni

Bir mezarın külliyeye dönüşme serüveni

HABER MASASI MECRA 3 DAKİKADA OKUNUR
Bir mezarın külliyeye dönüşme serüveni
İmam Rıza türbesi, Şiî inancına göre İran'daki en önemli ziyaretgâh.

İran’ın Meşhed kenti, Şiî inancının en önemli ziyaretgâhlarından İmam Ali Rıza Külliyesi’ne ev sahipliği yapıyor. On İki İmam silsilesinin 8’inci sırasında yer alan İmam Ali Rıza (765-818), Şiî kaynaklarına göre, bugünkü Meşhed yakınlarında, Abbâsi haliflerinden Me’mûn’un emriyle zehirlenerek öldürülmüş. O dönemki ismi Sanâbâd olan kasaba, zaman içinde, “Meşhed-i İmam Rıza” yani “İmam Rıza’nın şehit düştüğü yer” adını almış.

İmam Rıza'nın Şiî kültürüne göre yapılmış bir portresi.
İmam Rıza'nın Şiî kültürüne göre yapılmış bir portresi.

İmam Rıza, ölümünden sonra Sanâbâd’da şimdi etrafına devasa bir külliyenin inşa edilmiş olduğu alana defnedildi. Mezarı kısa bir süre içinde ziyaretgâha dönüşen İmam Rıza’nın trajik akıbeti, sadece Şiîleri değil, Sünnîleri de etkilemişti. Yıllar ve yüz yıllar boyunca, İmam Rıza’nın kabri hep önemli bir durak noktası olageldi.

İmam Rıza Külliyesi'nin mevcut görünümü, asırlar içinde çok sayıda imparatorluğun katkısıyla ortaya çıktı.
İmam Rıza Külliyesi'nin mevcut görünümü, asırlar içinde çok sayıda imparatorluğun katkısıyla ortaya çıktı.

Meşhed’e ilk türbe, Gazneliler döneminde (977-1186) inşa edildi. 1258’de Bağdat’ın altını üstüne getiren Moğolların ezip geçtiği yerlerden biri de Meşhed’di. Moğol akınları sırasında, İmam Rıza’nın türbesi de yıkımdan nasibini aldı. Timur İmparatorluğu’na (1370-1507) kadar, türbe ve etrafında sürekli yapım ve yıkım gerçekleşti. Timurlular döneminde, İmam Rıza Külliyesi ilk kez şekillenmeye ve kalıcı hale gelmeye başladı. Timur’un siyasi varislerinden Şahruh’un eşi ve Uluğ Bey’in annesi Cevher Şad Begüm, 1416 yılında mezarın yanı başına bugün de kendi adıyla anılan camiyi inşa ettirerek, külliyeye klâsik görünümünü kazandırdı.

Son genişletmelerle birlikte külliyenin ortasında kalan Cevher Şad Begüm Camii (turkuvaz kubbeli).
Son genişletmelerle birlikte külliyenin ortasında kalan Cevher Şad Begüm Camii (turkuvaz kubbeli).

Dönemin ünlü mimarı Kavâmuddîn Şirazî tarafından inşa edilen cami, kısa zaman içinde ulemanın ve şehrin toplanma merkezlerinden biri haline geldi. Timurlu sultanlarından Hüseyin Baykara’nın hükümdarlığında (1470-1506), Ali Şir Nevai ve diğer büyük yöneticiler, külliyeye çok sayıda ekleme yaptılar. Ali Şir Nevai’nin inşa ettirdiği “Eski Sahan” ve bunu süsleyen taç kapı, heybetli kapısı ve göz alıcı mimarisiyle, bugün bile külliyenin en etkileyici kısmını oluşturur.

REKLAM

Ali Şir Nevai'nin yaptırdığı taç kapı.
Ali Şir Nevai'nin yaptırdığı taç kapı.

Safevîler, 1501’de iktidara gelmelerinin ardından, bugünkü İran topraklarında Şiîliği resmi ideoloji olarak ilan ettiler. İran sınırları içinde medfun bulunan tek imamın mezarı da, Safevîler açısından önemli bir dinî meşruiyet kaynağı olarak değerlendirildi. Şah Birinci Abbas (1571-1629), başkent İsfahan’dan Meşhed’e kadar yürüyerek gittiğinde, tarihler 1597’yi gösteriyordu. 1601’de İmam Rıza Külliyesi’nin kapsamlı bir restorasyonunu ve yeniden inşa sürecini başlatan Şah Abbas, Ali Şir Nevai tarafından inşa ettirilen kapının iki yanına yeni kapılar ilave ettirerek, duvarları büyük bir saat kulesiyle süsletti. Şah Abbas’ın maksadı, Meşhed’i “Osmanlı’nın kontrolündeki Hicaz’a alternatif” bir dinî merkeze çevirmekti.

Külliyeye Şah Abbas döneminde ilave edilen saat kuleli taç kapı.
Külliyeye Şah Abbas döneminde ilave edilen saat kuleli taç kapı.

İran topraklarını yönetme sırası Kaçar hanedanına geldiğinde, Muhammed Han (1742-1797), tıpkı Şah Abbas gibi, yürüyerek Meşhed’e gitti. İmam Rıza Külliyesi’nde sıradan bir hizmetçi gibi bir süre görev yapan Muhammed Han, bu şekilde kendisine siyasi meşruiyet sağlamayı umuyordu. Kaçar hanedanı mensupları, ülkede büyük bir güce sahip olan ulema sınıfına karşı bağımsızlıklarını korumak için, türbe ve külliye yapımına hız verdiler. İmam Rıza Külliyesi, bu dönemde çok sayıda ek binaya ve tesise kavuştu. Bu çerçevede Nasireddin Şah, 1861’de kabrin üzerini kaplayan metal kısımları altınla kaplattı, binanın içinin de tamamen cam mozaikle süsletti. Kaçarlar döneminde, İmam Rıza Külliyesi’yle ilgili en dikkat çekici siyasi tasarruf, külliye çalışanlarının maaşlarını direkt devletten almalarıydı. Böylece külliyenin siyasi muhalefetin merkezi olmasının da önüne geçilmiş oluyordu.

REKLAM

Türbenin iç kısmının aynalı mozaikleri, Kaçar hükümdarı Nasireddin Şah'ın emriyle yapıldı.
Türbenin iç kısmının aynalı mozaikleri, Kaçar hükümdarı Nasireddin Şah'ın emriyle yapıldı.

1925’te Kaçarları deviren Rıza Şah’la birlikte Pehleviler dönemi başladı. Ülkesini modernleştirme yolunda kararlı adımlar atan Rıza Şah, 1934’teki Türkiye ziyaretinin ardından, İran’da da kılık-kıyafet devrimini uygulamaya koydu. Çarşaf ve peçenin yasaklanması kararı, onu ulema sınıfıyla karşı karşıya getirdi.

Rıza Şah (sağda), Türkiye ziyaretinin hemen ardından, ülkesi İran'ı modernleştirmeye soyunmuştu.
Rıza Şah (sağda), Türkiye ziyaretinin hemen ardından, ülkesi İran'ı modernleştirmeye soyunmuştu.

İmam Rıza Külliyesi’nin, Rıza Şah rejimiyle ulemanın çatışma alanlarından birine dönüşmesi de uzun sürmedi. Cevher Şad Begüm Camii’ni toplanma alanı ve karargâh olarak kullanan ulema, medrese öğrencileri ve tüccar sınıfı, “Yeni Yezid” olarak isimlendirdikleri Rıza Şah liderliğindeki rejimle çatışmakta beis görmüyordu. Gerilim, 13 Temmuz 1935 günü askerlerin camiye baskın düzenleyerek içeridekilere ateş açmasıyla doruğa tırmandı. Askerler de dâhil olmak üzere toplam 148 kişinin hayatını kaybettiği olayın ardından, Rıza Şah, külliyeyi kontrolü altına alabildi.

İmam Rıza Külliyesi'nin Meşhed şehir merkeziyle böyle iç içe oluşu, mekânı sosyal hareketlerin de merkezi haline getiriyordu.
İmam Rıza Külliyesi'nin Meşhed şehir merkeziyle böyle iç içe oluşu, mekânı sosyal hareketlerin de merkezi haline getiriyordu.

1941’de babasının yerini alan Şah Muhammed Rıza Pehlevi, İran’ın modernleştirilmesi konusunda Rıza Şah’la aynı düşüncelere sahip olmasına rağmen, ulema sınıfıyla açıktan çatışmaya girmedi. Ülke çapında alınan tedbirler, çıkarılan yeni yasalar ve Batılı yaşam tarzının teşvik edilmesi suretiyle, ulemanın gücünün azaltılması hedeflendi.

Muhammed Rıza Pehlevi'nin eşi Farah Diba, İmam Rıza türbesini ziyaret ederken...
Muhammed Rıza Pehlevi'nin eşi Farah Diba, İmam Rıza türbesini ziyaret ederken...

1960’larda, Muhammed Rıza Pehlevi’nin emriyle, İmam Rıza Külliyesi’nin etrafındaki yapılaşma tamamen kaldırılarak, türbe ve çevresi şehrin meskûn alanlarından bağımsız, müstakil bir alana dönüştürüldü. Şah’ın hazırlattığı bu yeni plan, külliyenin kolayca kontrol edilmesi ve giriş-çıkışlarının gözetim altında tutulabilmesi amacına yönelikti. 1935’te yaşanan kanlı tecrübenin tekrarı, böylece önlenmiş oluyordu. Şah ayrıca, külliyenin şehrin gündelik yaşamından ayrı, turistik bir bölgeye dönüşmesini hedefliyordu. Alınan bu tedbir sayesinde, İmam Rıza Külliyesi, Şah’ın uzun saltanatı boyunca herhangi bir politik muhalefetin merkezi olmadı.

REKLAM

İmam Rıza Külliyesi'nin 1977 yılındaki görünümü. Muhammed Rıza Pehlevi'nin emriyle, külliye şehir merkezinden fiziki olarak ayrılmıştı.
İmam Rıza Külliyesi'nin 1977 yılındaki görünümü. Muhammed Rıza Pehlevi'nin emriyle, külliye şehir merkezinden fiziki olarak ayrılmıştı.

Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin 1979’da devrilmesinin ardından, İran’ın yeni yöneticileri, İmam Rıza Külliyesi’ni yeniden şehrin geri kalanıyla organik şekilde birleştirmek için kolları sıvadı. Meşhed’in bütün trafiği ve ana yolları külliyeye çıkacak şekilde düzenlendi, inşa edilen yer altı tünelleriyle külliye şehrin gündelik yaşamına sıkıca bağlandı.

İmam Rıza Külliyesi'nin genişletme çalışmalarından sonra, günümüzdeki hali.
İmam Rıza Külliyesi'nin genişletme çalışmalarından sonra, günümüzdeki hali.

Pehleviler döneminde istimlak edilerek açılan dev alanda sivil mimariye izin vermeyen İran yönetimi, burayı da külliyeye dâhil ederek, bütün alanda toplam 500 bin kişinin namaz kılabileceği bir mekân oluşturdu. İmam Rıza Külliyesi böylece, Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî’den sonra, dünyadaki en büyük üçüncü cami konumuna yükseldi.

İmam Rıza Külliyesi, yılda ortalama 20 milyon kişi tarafından ziyaret ediliyor.
İmam Rıza Külliyesi, yılda ortalama 20 milyon kişi tarafından ziyaret ediliyor.

İmam Rıza Külliyesi, her yıl 20 milyon dolayında ziyaretçiyi ağırlamaktadır. Külliye ve çevresinde oluşan turizm potansiyeli, günümüzde İran’ın en önemli ekonomik kazanç kalemlerinden birini oluşturmaktadır.

İran Dini Lideri Ali Hamaney, İmam Rıza türbesinde dua ederken... Geçmişte olduğu gibi, günümüzde de, İranlı yöneticiler İmam Rıza figürünü siyasi meşruiyet kaynağı olarak kullanmaktadır.
İran Dini Lideri Ali Hamaney, İmam Rıza türbesinde dua ederken... Geçmişte olduğu gibi, günümüzde de, İranlı yöneticiler İmam Rıza figürünü siyasi meşruiyet kaynağı olarak kullanmaktadır.

YORUMUNUZU YAZIN, SORUNUZU SORUN
{{ entity.comments.quantity }} KİŞİ YORUM YAZDI
İLK YORUM YAZAN SİZ OLUN
YUKARI DÖNÜN

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz