Sesin gücü adına: Radyonun icadı

James Clerk Maxwell, elektromanyetik dalgaların yayılma teorisini kurmuş bir İskoç, teorik fizikçi ve matematikçidir.
James Clerk Maxwell, elektromanyetik dalgaların yayılma teorisini kurmuş bir İskoç, teorik fizikçi ve matematikçidir.

Günümüzde radyo, özellikle trafikte sıkça kullandığımız sıradan bir teknoloji olarak hayatımızda yer alıyor. Yerel, ulusal, küresel derken binlerce kanal seçeneği radyoyu bu kadar yaygın kılan etkenlerden biri; fakat geçmişte böyle değildi. Bundan 150 yıl kadar önce sesin bir yerden başka bir yere taşınması ancak fantastik romanlara konu olabilecek bir şeydi. Ancak çılgın icatların dönemi diyebileceğimiz 19. yüzyıl sonları, günümüzdeki radyonun temellerinin atıldığı yıllar olarak tarihe geçecekti. Peki, radyo nasıl icat edilmişti?

İÇİNDEKİLER

Radyonun icadına dair anlatılanlar, Arşimed’in bir gün ansızın hamamda suyun kaldırma kuvvetini bulmasıyla sokaklarda Eureka! Eureka! (Buldum! Buldum!) diye koşuşturmasına pek benzemese de birçok yönden epey tuhaf ve yer yer çekişmeli bir süreç aslında.

Resmi tarihe göre İngiliz bilim adamı James Maxwell, 1865 yılında elektronik olarak üretilen radyo dalgalarının yayılma teorisini kurmuş ve Alman fizikçisi Heinrich Hertz, 1888 yılında bu teoriyi pratiğe dökmüş.

 Marconi, radyonun mucidi olarak bilinir.
Marconi, radyonun mucidi olarak bilinir.

Tabii hâlâ bildiğimiz radyo henüz ortalarda yokken Guglielmo Marconi 1898 yılında "Hanımlar, beyler! Bakınız bu radyo ben icat ettim" diye ortaya çıkmış çıkmasına da aynı dönemin çılgın mucitlerinden Nikolai Tesla 1893 yılında kablosuz radyoyu çoktan keşfetmişti. Kendisini son zamanlarda yeni yeni keşfettiğimiz Tesla, antenlerden, radyo alıcılarına kadar her şeyi keşfetse de radyo, Tesla’nın keşiflerini çalan Guglielmo Marconi tarafından bulunmuş gibi gösterildi. Tabii Tesla, Marconi’nin patentlerini çaldığını bilmekteydi ve onun için "Marconi iyi bir adam. Bırakın devam etsin. Benim patentlerimin 17 tanesini kullanıyor" demişti.

Bilim çevrelerinde dönen tüm bu dedikodulara rağmen Marconi radyoyu icat ettiği için 1909 yılında Nobel Fizik Ödülüne layık görülürken Tesla, 1943 yılında bir otel odasında tek başına ölümü karşılar.

Ne hazindir ki ölümünden sadece altı ay sonra ABD Yüksek Mahkemesi Tesla’nın patentinin önceliği olduğunu tanır; fakat Marconi, radyonun babası olarak bilinmeye devam eder.

Radyo, bilim insanları tarafından elbirliğiyle geliştirile dursun, Amerikalı mucit Lee De Forest, New York Metropolitian Orkestrası’nın sesini uzaktaki insanlara dinletmeyi başararak, radyo yayıncılığının başladığının habercisi oldu. ABD’de ilk radyo,1920’de Westinghouse şirketi tarafından kuruldu. Bundan sonra radyolar, birçok ülkede art arda açılmaya başladı.

İngiltere'de 1922'de, Fransa'da 1925'te, Japonya'da 1926'da, Latin Amerika'da 1930'larda ilk radyolar yayın hayatına atıldı.

Teknik açıdan bakıldığında, radyoyu önceleyen en önemli gelişme telsiz telgraf haberleşmesinin kullanılmaya başlaması olmuştur.
Teknik açıdan bakıldığında, radyoyu önceleyen en önemli gelişme telsiz telgraf haberleşmesinin kullanılmaya başlaması olmuştur.
Türkiye'de ise ilk radyo yayını 1927 yılında Ankara Radyosu’ndan gerçekleştirildi ve bunu 1949’da yeni İstanbul Radyosu ile 1951’de İzmir Radyosu izledi.

Türkiye’de radyo, Türk Mûsikîsi’nin sorunlarına eğilen, bütün bu işleri sıkı bir disiplin içinde yürüten bir öğretim kurumu oldu yıllarca. Zamanın ünlü mûsikîşinasları Ankara Radyosu’nda toplanmıştı: Refik ve Fahire Fersan, Cevdet Çağla, Vecihe Daryal, Fahri Kopuz, Zühdü Bardakoğlu, Osman Güvenir, Hakkı Derman, Şükrü Tunar, Hayri Tümer, Veli Kanık, Şerif İçli, Münir Nureddin Selçuk ve daha pek çok sanatkâr...

Radyonun, kitlesel bir nitelik kazanması 1920’lerde gerçekleşti.
Radyonun, kitlesel bir nitelik kazanması 1920’lerde gerçekleşti.

Radyo yaygınlaştıkça gücünü artırırken siyasilerin radyonun bu gücünün farkına varması pek uzun sürmedi. Radyo, artık bilgi ve eğlence kaynağı olmasının yanı sıra aynı zamanda en önemli propaganda aracı olarak günlük hayatta yerini aldı. Bu noktada ise Adolf Hitler'in 1940’larda radyoyu kullanım şekli, yayıncılık tarihinde bir dönüm noktasıdır. Bu dönemde Führer’in elinde radyo, güçlü bir propaganda aracına dönüşmüş ve kitleleri yönlendirmekte önemli rol oynamıştı. Radyonun gücünü gösteren bir olay da, Amerika’da yaşanmıştı: Ünlü oyuncu ve yönetmen Orson Welles, yaptığı radyo programında "Uzaylıların İstilası" üzerine bir tiyatro oyunu yayınlamıştı. Yayın o kadar etkili olmuştu ki, vatandaşların işgal olayını gerçek sanması sonucu, kentte bir panik havası yaşanmıştı.

Guglielmo Marconi, İtalyan mucit ve elektrik mühendisi; uzun mesafeli radyo iletişimi, Marconi yasası, telsiz telgraf sistemi üzerine yaptığı çalışmalarıyla ünlü bir fizikçidir.
Guglielmo Marconi, İtalyan mucit ve elektrik mühendisi; uzun mesafeli radyo iletişimi, Marconi yasası, telsiz telgraf sistemi üzerine yaptığı çalışmalarıyla ünlü bir fizikçidir.

Altmışlı yıllarda televizyonun ortaya çıkmasıyla popülaritesini kaybetmeye başlayan radyo, çareyi yeni içeriklerde bulur. Eğlence ve müzik yoğunluklu programlar çoğalmaya başlar. Japonya'da 1979'da uydu yayınına geçilir. Seksenler yayıncılıkta büyük kuruluşların tekeli kırılır, birçok şehirde yerel radyolar açılmaya başlar. Doksanlardaysa yayıncılık daha da gelişir. Ve artık günümüzde ses sistemlerindeki teknolojik atılımlar, dijital yayın, internet radyoculuğu gibi yenilikler, radyonun çehresini tamamen değiştirmiştir.