İran'da CIA liderliğinde bir darbe: Ajax Operasyonu

HABER MASASI
Abone Ol

Musaddık ile Ulusal Cephe kabinesini deviren 1953 İran askerî darbesi, CIA kontrolünde gerçekleştirildi.

Ağustos 1953'te, CIA destekli bir darbe İran başbakanını devirdi ve 1979 İslam Devrimi'nden önce 25 yıldan fazla bir süre boyunca Şah Muhammed Rızâ Pehlevî'nin yönetimini pekiştirdi.

  • Ordu ve güvenlik güçlerinin müttefik üyeleri tarafından gerçekleştirilen darbe, dönemin Başbakanı Muhammed Musaddık'ın ülkenin petrol endüstrisini kamulaştırmasının ardından geldi.

O zamanlar İran'ın Abadan rafinerisi dünyanın en büyüğüydü ve erişimini yeniden kazanmak için yapılan darbeyi destekleyen Britanya için önemli bir tedarik kaynağıydı.

Ajax Operasyonu'nun nihai hedefi: Musaddık
Mecra

  • Milyonlarca dolarlık rüşvet, silah ve diğer teşviklerle darbeyi ileriye taşıyan Amerikalılar için darbe, o zamanlar Washington'un Sovyetler Birliği'nin Ortadoğu'ya yönelik herhangi bir genişlemesini durdurmak için en iyi şans olarak gördüğü şeyi temsil ediyordu.

Musaddık'ın başbakanlığa gelir gelmez ilk icraatlarından biri Anglo-İran Petrol Şirketi'ni (daha sonra BP oldu) millîleştirmek olmuş, bu da İngiltere ile İran arasındaki ilişkilerde derhal bir krizin doğmasına sebep olmuştu.

19 Ağustos 1953 günü, askerler Tahran'daki Parlamento Binası'nı kuşattı.
Darbe zamanında kamuoyunun CIA'in darbedeki rolü hakkında hiçbir fikri yoktu. Sonraki yıllarda bu durum değişti. Eski ABD Başkanı Theodore Roosevelt'in torunu Kermit Roosevelt Jr., İran'daki CIA komplosunu yönetti ve daha sonra bununla ilgili bir kitap bile yayınladı.

Darbedeki Amerikan eli, Şah'ı devirenlerin düşmanlığını besledi ve o günden bu yana geçen yıllarda ABD, bu konuyla ilgili hükûmet dosyalarındaki ayrıntıların gizliliğini kaldırmaktan kaçındı.

60 yıl sonra gelen itiraf: TPAJAX
Mecra

  • ABD Dışişleri Bakanlığı 2017 yılında, bir zamanlar resmî tarihinden silinen darbenin ayrıntılarını içeren yaklaşık 1000 sayfalık arşiv belgesini sessizce yayınladı, ancak darbenin bazı yönleri bugüne kadar gizli kaldı.
Bu, CIA’nın 1953’te İran Başbakanı Muhammed Musaddık’ın devrilmesinde oynadığı rolü ilk kez bütün ayrıntılarıyla ortaya koyuyordu.

Başbakan Muhammed Musaddık'ın 16 Ağustos 1953'te Tahran'da Şah yanlısı bir darbeyi bastırdığını açıklamasının ardından parlamento meydanında büyük bir kalabalık toplandı.

  • Soğuk Savaş şartlarında, İran’ın Sovyetler Birliği'ne yaklaşacağından endişelenen ABD ve İngiltere, Musaddık’ın görevden uzaklaştırılmasına karar verdi.

Böylece 15 Ağustos 1953’te, ABD’nin İran’daki uzantılarının kalkıştığı darbe girişimi Musaddık tarafından bastırıldı. Darbenin planlayıcısı General Fazlullah Zahedî ortalıktan kaybolurken, Şah Muhammed Rızâ Pehlevî de Roma’ya gitti fakat CIA’nın Tahran Şefi Kermit Roosevelt vazgeçmedi.

19 Ağustos 1953'te bir gösterici kalabalığı Tahran'daki genel merkezin önünde İran Partisi'nin tabelasını yırttı.

19 Ağustos’ta, Musaddık’ın yönetemediği bir anarşi ortamına dönüşen ülkede Musaddık başbakanlık koltuğundan indirilerek ev hapsine alındı. Böylece Şah da ülkesine döndü ve tahtına oturdu.

İran başbakanının CIA tarafından düzenlenen bir darbeyle devrilmesinden 70 yıl sonra, ABD ile gerilim yüksek kalırken, bu mirasın İslam Cumhuriyeti için mirası hem tartışmalı hem de karmaşık olmaya devam ediyor.

60 yıl sonra gelen itiraf: TPAJAX
En yüksek hükümet seviyesinde tasarlanıp onaylanan ve Musaddık ile Ulusal Cephe kabinesini deviren 1953 İran askeri darbesi, ABD dış politikasının bir eylemi olarak CIA kontrolünde gerçekleştirildi.

İran devlet televizyonu, İran tarafından Batı emperyalizminin bir sembolü olarak vurgulanan ve Amerika'nın Sovyetler Birliği'ne yönelme olasılığı ve İran ham petrolünün kaybı konusundaki korkuları nedeniyle Başbakan Muhammed Musaddık'ı görevden alan darbeyi, Amerika'ya güvenilemeyeceğini gösteren bölümlerle tekrar tekrar yayınlıyor.

Eski İran Başbakanı Muhammed Musaddık (solda), 21 Aralık 1953'te Tahran, İran'da Şah'a karşı hareket etmekle ilgili 13 suçlamadan suçlu bulunduktan sonra askeri mahkeme tarafından üç yıl hücre hapsine mahkûm edildi.

  • Ağustos 1953 darbesi, Komünistlerin ülke içinde kışkırtması nedeniyle ABD'nin Sovyetler Birliği'nin İran'ın bir parçasını giderek daha fazla istediği yönündeki korkularından kaynaklandı.

Bunun zemini kısmen, daha önce Musaddık tarafından millîleştirilen İran petrol endüstrisine erişimi geri almak isteyen İngilizler tarafından atılmıştı.

Başlangıçta başarısız gibi görünse de darbe Musaddık'ı devirdi ve Şah Muhammed Rızâ Pehlevî'nin gücünü pekiştirdi.

Bir devrim hikâyesi
Mecra

  • Âyetullah Ruhullah Humeynî'nin bir “kurtarıcı” olarak ortaya çıkmasında ve her kesimin desteğini kazanmasında, bu arka planın büyük etkisi vardı.

Şehinşah’ın düşüşü
Mecra

Kaynak: Associated Press