Antik kent kalıntıları üzerinde bir yapı: Balat İlyas Bey Camii
09:00, 03/02/2022, Perşembe
ArkitektGZT
Balat İlyas Bey Külliyesi (Fotoğraf: Merve Nur Türker)
Balat İlyas Bey Camii, tek kubbeli camiler içerisinde en gösterişli eserlerdendir. Yapı, pencere alınlıklarında, taç kapıda ve mihrapta pek çok farklı tekniğin bir arada kullanıldığı oymalı taş süslemeleriyle oldukça dikkat çekiyor.
Balat İlyas Bey Külliyesi, Aydın’ın Didim ilçesine bağlı Balat köyünde bulunan
Miletos
Antik Kent kalıntıları üzerine inşa ediliyor
. Menteşeoğulları Beyliği’nin son beyi, İlyas Bey tarafından yaptırılıyor. Balat İlyas Bey Külliyesi’nde bulunan cami,
medrese ve iki hamam
1404 tarihinde tamamlanıyor.
Cami ve medrese ortak avluya sahipken hamam ise bahçe duvarları dışında kuzeydoğuya konumlandırılıyor. Cami bahçesi içerisinde ancak restorasyonlarla kalıntılarına ulaşılan ikinci bir medrese ortaya çıkıyor. Fakat bu ikinci medreseyle ilgili ayrıntılı bilgilere erişemiyoruz. Bahsedilen mimari yapıların dışında külliye bahçesi oldukça geniş ve doğayla iç içe bir perspektif sunuyor. Külliyenin bahçesinde aynı zamanda çok sayıda hazire de bulunuyor.
Kare planlı tek birimli caminin üzeri yekpare bir kubbeyle örtülüyor.
Oktay Aslanapa, Balat
İlyas Bey Camii için “tek kubbeli camilerin gerçekten en abidevi
ve gösterişli eseridir
” diye belirtmiştir. Cami
girişinin bulunduğu kuzey cepheyi üç yönden saran medrese
hücreleri yer alıyor.
Caminin dış
cephesinin tamamı devşirme mermer malzemeyle kaplanıyor.
Medrese ve hamam da ise kaba yonu taş malzeme kullanılıyor. Caminin kubbesinde tuğla malzemeye yer veriliyor. Caminin kuzeybatı köşesinde yükselen minare 1955 yıllında meydana gelen depremde yıkılarak günümüze ulaşamıyor.
Pek
çok taş süsleme tekniğinin bir arada kullanılmasıyla dikkat
çeken
Balat İlyas Bey Camii, taş tezyinatı bakımından Türk mimarisinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Doğu batı ve kuzey cephede yer alan pencerelerin alınlıklarında birbirinde farklı palmet
dizisine, taş kakmaya, mukarnaslara, geometrik formlu kabartmalara
ve çok kollu yıldız tasarımlara rastlanıyor.
Taş süslemenin yoğun olduğu bir diğer bölüm ise kuzey cephe oluyor. Taç kapının yer aldığı kuzey cephe dışa çıkıntı yaparak belirginleşiyor. Eyvana benzer biçimde geniş bir sivri kemer içerisinde iki sütun ve
bursa
kemerlerin üç bölüme ayırdığı taç kapı
bulunuyor. İki sütun başlığında mukarnas süslemeleri ve sarkıtlara yer veriliyor. Üç bölüme ayrılan taç kapının orta kısmında giriş
açıklığı, giriş açıklığının her iki yanında kafes oyma
tekniğinin kullanıldığı mermer pencere şebekeleri
bulunuyor. Orta bölümde yer alan girişin bursa kemer alınlığında üç satırlık inşa kitabesi yazılıyor. Alınlığın altıda bulunan ikinci kemerde zıvana geçmeli renkli taşlarla hareketlilik sağlanıyor. Açıklığın doğu ve batısındaki kemer alınlıklarında iki farklı çini kakmalı çok kollu yıldız kompozisyonları oluşturuyor. Taç kapının
geriye kalan kısmında aşağı ve yukarı yönlerde
gösterilen oklara,
mukarnaslara ve süslemelere devam ediliyor
.
Taç kapının yan duvarlarında bulunan mihrabiyede;
sivri
kemer köşeliklerinde ince işçilik gerektiren kıvrım dallı
bitkisel özellikteki rumi ve palmet süslemeleri görülüyo
r. Aynı zamanda mihrabiyede mukarnas kavsarayla da hareketlilik sağlanıyor.
Camiye girildiğinde doğrudan harim bizi karşılıyor. Kare düzenlemeye sahip
harimin üzeri
tuğla bir kubbeyle
örtülüyor
. Kubbeye geçiş Türk Üçgeni dolgulu tromplarla sağlanıyor. Harimin duvarları da dış cephede olduğu gibi mermerle kaplanıyor.
Harimde doğu, batı ve güney duvarlarda altta ve üstte ikili pencerelere yer veriliyor. Düz kesitli
pencerelerin
alınlıklarında; rumi ve palmet dizisi, kakma taş, yazı bordürü
gibi birbirinden farklı taş süsleme tasarımları düzenleniyor
. Alt sırada yer alan
pencerelerin tavanlarında taş üzerine çok kollu yıldız ve yazı
kabartmaları
da yine dikkat çeken bir diğer unsur oluyor.
Taç kapıda görülen detaylı taş işçiliğinin yanı sıra mihrap da oldukça heybetli bir boyutta olup ince işçilik gerektiren taş süslemeleri barındırıyor. Anadolu'da inşa edilen camiler içerisinde değerlendirdiğimizde
oldukça dikkat çeken bir mihrap düzenlemesi
olduğunu söylemek gerekiyor. Mihrabın üst kısmı dendana benzer biçimde sıra sıra palmetler taçlandırılıyor. Mihrabı üç yönden saran birkaç sıra halinde mukarnas dizisi bulunuyor.Mihrapta üstte
iki kandil
motifi
yer alıyor. Işığı sembolize eden kandil sembolüne özellikle mihraplarda olmak üzere Türk mimarisinde sıklıkla rastlıyoruz. Nur suresi 35. Ayette “Allah
göklerin ve yerin nûrudur. Onun nûrunun misali, içinde kandil
bulunan bir kandilliktir. Kandil bir cam içindedir, cam inciyi
andıran bir yıldızdır…”
mealinden de hareketle kandiller Allah’ın nurunu da hatırlatmaktadır.Kandillerin orta kısmında mukarnaslı bordür içerisinde
“
Resullah
dedi ki ameller niyetlere göredir.”
hadis-i şerifi
yazılıyor. Mihrapta birkaç sıra halinde mukarnaslı kavsara bulunuyor. Kavsara köşeliklerinde iç içe geçmeli palmet süslemesi görülüyor. Mihrabın
geriye kalan yerlerinde çok kollu yıldızlar, ters düz palmetler,
yazı bordürleri, bitkisel ve geometrik süslemelere yer verilerek
kusursuz mermer işçiliği dikkat çekiyor.
Türk mimarisi için önemli değerlere sahip Balat İlyas Bey Camii'nin, bugün cemaatsiz olduğunu üzülerek belirtmem gerekiyor. Aydın ilinin Balat köyünde bulunan Miletos Antik Kentini gezip aynı zamanda Balat İlyas Bey Külliyesi'ni ziyaret ederek mükemmel taş işçiliklerini görmenizi tavsiye ediyorum.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.