İslam mimarisinde mukarnasın kökeni ve gelişimi
11:00, 04/05/2022, ÇarşambaG: Güncelleme: 14:04, 15/01/2026, Perşembe
ArkitektGZT
Elhamra Sarayı İki Kız Kardeş Salonu tavanını oluşturan mukarnaslar.
İslam mimarisinin kendine has bir bezeme türü, geçiş elamanı olan mukarnas, Orta çağ Anadolu Türk mimarlığında yaygın bir biçimde kullanılır. Osmanlı mimarlığına dek gelişerek serüvenine devam eden mukarnas Osmanlı medeniyetiyle zirveye ulaşır.
Mukarnes
olarak da bilinen mukarnas, son döneme ait Arapça, Farsça ve Osmanlıca sözlüklerde "kademeli çıkıntıları olan basamaklı çatma tavan; kubbe; bir başlık türü; rengârenk alacalı işleme"
gibi anlamlara gelmekte. Mukarnas; taçkapı kavsarası
, ana mihrap kavsarası, mihrabiye kavsarası, konsol
, pervaz, kubbe geçişleri, sütun başlığı ve kaidesi, kubbe
, tavan geçişi, friz, korniş, köşe, kurna ve minare şerefesi
gibi birçok yerde karşımıza çıkar.
Doğan Hasol mukarnası şu şekilde tanımlıyor: "
Düşey bir yüzeyden, üzerinde bulunan daha taşkın bir yüzeye geçme ve ona bindirmelik görevi yapmak için taş ya da tuğladan küçük prizmalar şeklinde birbiri üzerine oturan bindirmeliklere verilen ad
. Sinan çağında bunlara tekil olarak mukarnas
, çoğul olarak da mukarnesat
denirdi. Karnasın çeşitli bölümlerine asaba, pah, badem, peş, kanat, yırtmaç, diş, püskül gibi adlar verilmiştir."
Mukarnasa
stelaktit
de denir. Kaleydoskopla bakılıyor hissi veren, üç boyutlu, basamaklı tezyinli mimari bir öge
.
Mukarnasın
ilk nerede kullanıldığı tartışmalı bir konu
. Roma kültürünün
bir ögesi olduğunu veya İslam’dan önce herhangi bir asırda görülmediğini
söyleyen farklı araştırmacılar var. En çok tartışılan iddialara göre ise 9. yüzyıldan daha geç
dönemde İran, Mısır, Irak
bölgelerinde karşılaşıldığı yönünde.
Mukarnas
üç boyutlu yapısıyla
sıradan bir yüzey süslemesi değil bir yüzeyin biçimlenmesi.
İz düşümleri incelendiğinde İslam mimarisindeki bazı geometrik örüntülerden
oluştuğu görülür. Çok parçalı hali
sayesinde bulunduğu mekanlarda veya mekan geçişlerinde görsel derinlik ve ışık gölge oyunları
oluşturur. Ayrıca mukarnasın içerdiği içbükey yüzeylerin sesi dağıtarak yansıtıcı eleman
olarak yararlandığı da bilinmekte. Bazı örneklerde yapısal bileşen işlevi
de görür.
Parçalı ve boyut değiştirmeye rahat yapısı
sayesinde yüzeyler arası geçiş kolaylığı sağlar. Taş, tuğla, ahşap, çini
gibi çeşitli malzemelerle üretilebilir. Orta Asya’dan Endülüs’e
kadar uzanan coğrafyada çok farklı örneklerini vermiş ve Müslüman mimarlara teknolojik bir üstünlük sağlamış
olan mukarnas, Osmanlı ile beraber yolculuğunun sonuna gelmiş görünüyor.
Ayrıca
Shiro Takahash
tarafından hazırlanan, birçok ülke ve şehirleri kapsayan çalışma
, İslam mimarisinin önemli bir unsuru olan mukarnas tipolojisini gözler önüne seriyor. Toplam 1536 çizim ve 3273
örnekten oluşan "Mukarnas Haritası"
na http://www.shiro1000.jp/muqarn...
adresinden ulaşılabilir.
Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.