İran komünistlerinin hikayesi: Tudeh

ADEM YILMAZ MECRA 3 DAKİKADA OKUNUR
İran komünistlerinin hikayesi: Tudeh
İran komünistlerinin hikâyesi: Tudeh
BEĞEN

1900’lerin hemen başında, İran’da ciddi bir petrol rezervi bulunduğunu keşfeden İngilizler, 1908’de Abadan’da ilk üretime başladıklarında, ülke tarihinde, artık hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağı yeni bir sayfa açılmıştı. 1911’de Abadan petrolünü dışarı pompalayacak ilk boru hattının faaliyete geçmesi ise, yalnızca üç yıl sonra patlak verecek dünya savaşında İngilizlere mutlak üstünlüğü sağlayacak en önemli güçtü.

Abadan’daki petrol rafinerisi içinde oluşturulan çalışma ortamı, İranlılar için kölelikten farksızdı. Hemen yandaki yönetici sınıfın ve mühendislerin konutları ise, yüzme havuzları ve tenis kortlarıyla, adeta ayrı bir dünyayı temsil ediyordu. Bu büyük çelişki, İran’a ülke petrolünden neredeyse hiç pay vermeyen acımasız bir anlaşmayla daha da belirgin hale getirilmişti.

Abadan'da patlak veren bir petrol protestosu.
Abadan'da patlak veren bir petrol protestosu.

1898’de Tebrizli bir entelektüel olan Ali Mosyu tarafından kurulan gizli örgüt, bu dönemde daha da güçlendi. Aynı yıllarda, (bugün Azerbaycan’ın başkenti) Baku’deki petrol rafinerisinde çalışan İranlı işçiler arasında yayılmaya başlayan ‘sosyal demokrasi’ düşüncesi, İran’a da etki etti. 1904’te, Baku’de bu işçiler ve Azeriler tarafından kurulan ilk ‘komünist’ oluşum, 1917’de İran’ın ilk resmi ‘sosyal demokrat’ partisine dönüşecekti. ‘Adalet Partisi’nin kurulmasından sadece dört ay önce, 1917 şubatında Rusya’da gerçekleşen ‘Bolşevik Devrimi’, İran’da komünizme taraftar olan insanların sayısını hızla artıran bir etkendi.

1920’de, İran’ın kuzeyindeki Bender Anzeli’de bir araya gelen sosyal demokratlar, ülkenin ilk komünist partisinin de resmen kurulduğunu ilan etti. Önde gelen isimlerinin suikastlara kurban gittiği komünist parti, 1925’te Rıza Şah’ın işbaşına gelmesinin ardından, polisin aşırı baskısı nedeniyle faaliyetlerini askıya aldı.

REKLAM

İran Şahı Rıza Pehlevi
İran Şahı Rıza Pehlevi

1929’da Rıza Şah’ın parlamentodan geçirdiği bir tasarıyla, İran’da komünistlerin bütün faaliyetleri resmen yasaklandı. 1936’ya kadar ülkedeki komünistlerin yargılanıp hapsedilmesiyle (birçoğunun da hapishanede şüpheli şartlar altında ölmesiyle) meşgul olan Rıza Şah, 1941’de İngiltere ve Rusya’nın ortak baskısıyla tahttan indirilip sürgüne gönderildi.

Rıza Şah’ın yerine oğlu Muhammed Rıza’nın tahta çıkarıldığı o karmaşa döneminde, İranlı komünistler yeniden bir araya gelerek, “Tudeh (Kitleler) Partisi”ni kurdular. Tudeh Kurtuluş Konferansı 29 Eylül 1941’de Tahran’da Süleyman Muhsin İskenderî’nin liderliğinde düzenlendi. Parti “Gerici diktatörlüğe karşı özgürlükten yana tüm sınıf ve katmanların birleşik mücadelesi ” sloganını öne çıkardı.

Tudeh'e ait bir 1 Mayıs ilanı.
Tudeh'e ait bir 1 Mayıs ilanı.

1942'de resmen tanınıp merkez yayın organı “Siyaset”i yayınlamaya başlayan Tudeh, daha sonra “Rehber” isimli gazeteyi yayınlamaya başladı. Hızlı bir şekilde pek çok sanayi merkezinde parti hücreleri ve sendika örgütleri kuruldu. Bir yıllık süre içinde pek çok il ve ilçede kitlesel parti örgütleri oluştu. Azerbaycan, İsfahan, Gilan, Mazandaran ve Horasan'da bölge örgütleri kuruldu. Birkaç yıl içinde 25 bini aşkın üyeyeve 400 bin sendikalı işçinin desteğine sahip güçlü bir partiye dönüşen Tudeh, üst düzey subayların da dahil olduğu ordu mensuplarından oluşan “Tudeh Partisi Askeri Örgütü”nü kurdu.

1946’dan sonra Tudeh için sancılı bir dönem başlayacaktır. Rıza Şah’ın yerine geçen oğlu Muhammed Rıza Şah, ikinci dünya savaşı sonrası oluşan siyasi istikrarsızlığa son verip ülkedeki hâkimiyetini pekiştirecektir.

REKLAM

Şah Muhammed Rıza Pehlevi
Şah Muhammed Rıza Pehlevi

Tudeh için baskı döneminin başlamasında SSCB işgaliyle kurulan Azerbaycan Milli Hükümeti’ne verdiği destek büyük etkiye sahipti. 1949’da Şah’a karşı düzenlenen başarısız bir suikasttan Tudeh sorumlu tutulunca sıkıyönetim ilan edilip Tudeh’in liderleri ve birçok üyesi tutuklanmıştır. Baskılar neticesinde Tudeh mensupları yeraltına çekilip faaliyetlerini sürdürmüştür.

1951’de milliyetçi Muhammed Musaddık başbakan seçilince ülkede siyasi özgürlük anlamında yeni bir dönem başlamıştır. Bu durumdan Tudeh de istifade etmiş ve yeniden siyaset sahnesine çıkmıştır. 1953’te yabancı istihbarat örgütlerinin yardımıyla gerçekleşen darbe sonrası Başbakan Musaddık hapse atılmıştır.

Muhammed Musaddık
Muhammed Musaddık

Geniş halk tabanı bulunan Tudeh’in bu darbeye tepki vermeyip sessiz kalışı İranlıların hafızasında olumsuz bir iz bırakacaktır. Darbe sonrası ihtilaflar sebebiyle iyice güçsüzleşen Tudeh, asker mensuplarının ifşa olmasıyla Şahlık rejiminin açık hedefi olmuştur. İlerleyen yıllarda partinin çoğu önderi idam edilmiştir.

1953 yılında gerçekleşen darbeyle pek çok Tudeh mensubu tutuklandı.
1953 yılında gerçekleşen darbeyle pek çok Tudeh mensubu tutuklandı.

60’lı yıllarda kırdan kente büyük göçlerin artmasıyla başkent nüfusu iki katına ulaşmış, büyük şehirlerde banliyö ve varoşlar düzensiz bir şekilde genişlemeye başlamıştır. Bu durum Tudeh için uygun bir zemin oluşturabilirdi fakat öyle olmadı. Darbe karşısındaki tepkisizlik toplumda büyük bir prestij kaybına sebep olmuştu. Söz konusu yıllar içinde şehrin alt ve orta kesimlerinde dini kültüre meylin artışı, ileride farklı bir devrime zemin hazırlayacaktı.

Muhammed Musaddık, darbe sonrası tutuklanarak sürgüne gönderildi.
Muhammed Musaddık, darbe sonrası tutuklanarak sürgüne gönderildi.

Devam eden yıllarda Tudeh içinde bölünmeler başladı. Yurt dışına kaçan parti mensupları radyo/gazete yoluyla faaliyetlerine devam ettiler. 70’li yılların sonuna gelindiğinde Tudeh liderleri Şah’a karşı Humeyni’yi desteklediler. Gerçekleşecek devrimin sosyalist bir devrime zemin hazırlayacağı ümidi ile işçi sınıfı, üniversite öğrencileri, ordu mensubu geniş bir Tudeh taraftarı Şah’a karşı mücadelede yer aldı.

REKLAM

Ayetullah Humeyni
Ayetullah Humeyni

Humeyni liderliğindeki devrim sonrası muhalefetin tasfiyesine destek veren parti, Peykar ve Fedailer gibi solcu grupların tasfiyesini “rakiplerin ortadan kalkması” olarak okumaktaydı. Diğer devrimci grupların tasfiyesinde başat güç haline gelen, ihbarlarda bulunan Tudeh yeni rejimin son hedefi olmuştur.

1983’te yasa dışı ilan edilen Tudeh’in hapse atılan ve öldürülen birçok üyesi arasında deniz kuvvetleri komutanı ve çeşitli üst düzey askeri kumandanlar bulunuyordu. Siyasi tutukluların yargılanma ve idamları 1988’e kadar devam etmiştir. Bu yıllardan sonra Tudeh ve diğer solcu gruplar İran’daki varlığını yitirmiştir. Yurtdışına kaçabilen bir Tudeh’li mülteci yazdığı kitapta “Humeyni bize yeryüzünde cenneti vaat etti” cümlesi ile solcu örgütler için devrim neticesindeki travmayı ifade etmiştir.

Haşimi Rafsancani ve Humeyni
Haşimi Rafsancani ve Humeyni

Yıllar sonra Hemşehri gazetesine röportaj veren Haşimi Rafsancani “Bu tür tedbirler almasaydık iyiydi. Tudeh Partisi’ni denetim altında tuttuk ama suçladığımız darbe planlamalarına dair hiç bir delil bulamadım.” ifadelerini kullanmıştır.

YORUMUNUZU YAZIN, SORUNUZU SORUN
{{ entity.comments.quantity }} KİŞİ YORUM YAZDI
İLK YORUM YAZAN SİZ OLUN
ADEM YILMAZ GZT Editörü

Lisans eğitimi sonrası Tahran Üniversitesi`nde çalışmalar yaptı. İran`ın Ortadoğu Politikası ve Suriye, uzmanlık alanı. İyi derecede  Farsça ve Fransızca biliyor.

BEĞEN
YUKARI DÖNÜN

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz