Sirkeci’nin simgesi Büyük Postane’nin mimari hikâyesi
11:00, 09/06/2022, PerşembeG: Güncelleme: 15:06, 15/01/2026, Perşembe
ArkitektGZT
Büyük Postane binası, Fotoğraf: İrem Nur Kaya.
Sirkeci sokaklarında yürürken çinileriyle dikkatinizi çekecek olan Büyük Postane binası Birinci Ulusal Mimarlık Dönemi’nin önde gelen yapılarından biridir. Vedat Tek’in tasarladığı ve 1909 yılında Posta ve Telgraf Nezareti adıyla hizmet vermeye başlayan yapı, günümüzde İstanbul Avrupa Yakası PTT Başmüdürlüğü olarak kullanılıyor. Ayrıca yapının içindeki müzede Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet Dönemi’ndeki iletişim tarihini anlatan postacı kıyafetleri, mühür ve damgalar, ilk gün zarfları, pullar ve telgraf cihazları gibi belge ve objeler sergileniyor.
Her şehirde o şehrin hikayelerine ortak olan ve
hem şehir sakinlerinin hem de gezginlerin
mutlaka bildiği yapılar bulunur. Bu yapılar dönemlerinde hakim olan anlayışı yansıttıkları ve “yeni bir söz”
söyleyebildikleri için inşa edildikleri zamanı aşarak bir nevi ölümsüzlük kazanırlar. Türlü zorluklarla inşa edildiklerinden dolayı da değerleri kat be kat artıyor ve hikayeleri nesiller boyu anlatılmaya devam ediyor. Sirkeci sokaklarında heybetli duruşu ve modern ama bir yandan da geleneksel tarzı ile dikkat çeken Büyük Postane
yapısı da hikayesi dilden dile dolaşan yapılardan biri.
Büyük Postane ya da namıdiğer
Posta ve Telgraf Nezareti
’ni özel kılan Osmanlı Devleti’nin son Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde hakim olan Birinci Ulusal Mimarlık akımının örneklerinden biri olması. Mimar Kemaleddin
ile Vedat Bey
’in (Tek) öncüsü olduğu akımda Osmanlı mimarlığının çağdaşlaştırılarak ulusalcı bir mimarinin hâkim kılınması amaçlanıyor. Selçuklu ve Osmanlı’nın geniş saçak, çini kaplama, mukarnaslı başlık, kubbe gibi bazı özellikleri yeniden kullanılıyor ve Vedat Tek bu anlayışla Büyük Postane binasını tasarlıyor.
Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yer alan bilgilere göre Eminönü’ndeki
Postane-i Amire
(günümüzde İş Bankası Müzesi) ile Telgrafhane-i Amire
’nin yetersiz kalması, telgraf işleri için yeni bir yapı yapılmasını gerekli kılıyor ve II. Abdülhamid’in isteği üzerine 1903 yılının sonlarına doğru binanın inşaatına başlanıyor. Maddi problemlerin yanı sıra o yıllarda yaşanan bazı sıkıntılardan dolayı inşa süreci uzuyor ve Vedat Bey bu durumu anılarında şöyle anlatıyor:"...beni çağıran Posta Nazır Hasip Efendi, Meydancık’taki tanzifat (temizlik) ahırlarının bulunduğu yerde yapılacak Yeni Posta Nezareti Binası’nın tarafımdan inşaası münasip görüldüğünü ve derhal işe başlamamı tebliğ etti. Kolları sıvadık, fakat o devrin hali malûm. Adım başına bir müşkülat; vaktinde para vermezler, günlerce durur bekleriz. Tam yarı yerde akıllının biri çıkar ‘efendim der, üst katlar ahşap olsa!’ Bir münakaşa mücadeledir, gider. Böylece uğraşa, çabalaya nihayet beş senede binayı bitirdik..."2
Yapının inşaatında sorunlar çıksa da 1908 yılına gelindiğinde sürecin hızlandırılmasına karar veriliyor ve yapı 23 Temmuz 1909 tarihinde kullanıma hazır hale geliyor. İnşaatın başladığı süreçte
Sanayi-i Nefise Mektebi
’nde Fenn-i Mimarî
dersleri veren Tek’in, yapının inşaatının ardından ünü artıyor. Kendini kanıtlaması için önemli bir adım olan bu yapı sayesinde Mecidî
ve Osmanî
nişanları ile birlikte Altın Sanayi
madalyasını almaya hak kazanıyor.
Gelelim yapının mimari özelliklerine. Girişleri merdivenlerle yükseltilmiş olan Büyük Postane binasının cephesi
simetrik
bir düzene sahip. Cephede malzeme olarak yontma taş
ve mermer
tercih edilirken bunlara ek olarak kemerler
, korent başlıklı sütunlar
ve çiniler
de kullanılıyor. Ayrıca belirtmekte fayda var ki çiniler Vedat Tek’in Vakıf Han tasarımlarında da kendisiyle birlikte çalıştığı Kütahyalı Mehmed Emin Efendi’ye ait.
Kuzey cephesindeki 3 giriş bulunuyor ve ortadaki giriş yarı açık bir mekanı tanımlıyor. Ayrıca bu girişin olduğu bölümde yer alan 5 büyük kemer merdivenlerle birlikte yapının anıtsal duruşunu sağlıyor. Ortadaki kemerin üzerindeki çinilerde Osmanlı Türkçesiyle
“Posta Telgraf Nezareti”
yazıyor. Ana cephesi olan kuzey cephesinin yanı sıra batı ve güney cephesinde de girişler yer alıyor. Bazı kaynaklarda ana cephede kubbelerin altındaki girişlerin görevliler için tasarlandığı bilgisi yazıyor. Bu girişler günümüzde kullanılmıyor.
90x40 m boyutunda
dikdörtgen planlı
yapı; zemin, normal düzende 3 kat, çatı katı ve bodrum kat
olmak üzere toplam 6 kattan
oluşuyor. Cephedeki simetrik anlayış içeride de devam ediyor ve giriş yönüne göre birbirine paralel koridorlar ve bu koridorlara bağlanan yan koridorlar
yer alıyor. Koridorlara yerleştirilmiş pencerelerden posta hizmet avlusu
görülebiliyor.
Yapının diğer katlarına ulaşımı sağlamak adına doğu ve batı yönüne yerleştirilen çift kollu merdivenlerin korkuluklarında beyaz
Marmara Mermeri
göze çarpıyor. Ayrıca Selçuklu’nun önemli motiflerinden olan sekiz köşeli yıldız motifi
korkuluklarda kendini gösteriyor. Vedat Tek bu geleneksel yaklaşımının yanı sıra o dönemde Avrupa’da kamu yapılarında görülen cam tavan ve çelik strüktür uygulamasını
projesinde kullanarak yapıya çağdaş bir görünüm kazandırıyor. Ayrıca avlunun ışık ihtiyacını doğal yollarla karşılama çabası gösteriyor.
Merkezi ısıtma ve havalandırma tesisatının projede yer alması, mobilyaların yapının mimari diline uygun şekilde tasarlanması
yapıyı öne çıkarıyor. Anıtsal duruşu, Osmanlı klasik üslubunun yanı sıra çağdaş yapıları örnek alan planlamaları ile Vedat Tek ile bütünleşen yapı, hikayelerini anlatmak için sizi bekliyor. Bir dönem İstanbul Radyo Evi olarak da hizmet veren yapıyı pazartesiden cumaya ziyaret edebilir ve müzede iletişim tarihine dair bilgilere ulaşabilirsiniz.Büyük Postane
Sirkeci, Fatih,İstanbul
Vedat Tek
Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.