Japonya’nın yükselişi neden durdu, Çin neden farklı?

Toyota, Sony, Hitachi, Toshiba… Japon sanayisi dünya pazarlarını domine ediyordu. Amerikan otomotiv sektörü verimsizlikle mücadele ederken Toyota üretim disipliniyle örnek gösteriliyordu. Elektronikte Japon markaları kalite standardını yeniden tanımlıyordu.

Asıl mesele mevcut güç dengesi değil, trendin yönüydü. Nitekim 1989’a gelindiğinde dünyanın en değerli şirketleri arasında Amerikan sanayi devlerinden çok Japon finans kuruluşları öne çıkıyordu. Artık soru Japonya’nın güçlü olup olmadığı değil, Amerika’yı geçip geçmeyeceğiydi.

Bugün tablo tersine döndü. Tek başına Nvidia’nın piyasa değeri, Japonya’nın en büyük halka açık şirketlerinin toplamını katlıyor. Bu sadece şirket büyüklüğü farkı değil; küresel ekonomik liderliğin el değiştirdiğini gösteren sembolik bir veri.

Peki Japonya'nın yükselişi neden durdu?

Plaza Anlaşması 1985’te imzalandı. Amerika’nın şikâyeti açıktı: Japonya ihracatla büyüyor, ABD ise büyük ticaret açığı veriyordu. Çözüm, doların zayıflatılması ve yenin değerlenmesiydi.

Japonya bunu kabul etti. Çünkü mesele yalnızca ekonomi değildi; güç ilişkileriydi.

Savaş sonrası Japonya, Amerikan güvenlik mimarisinin içinde yeniden inşa edilmişti. Askeri kapasitesi sınırlıydı, stratejik hareket alanı dardı ve güvenlik açısından Washington’a bağımlıydı. Bu nedenle ABD’nin ekonomik baskısına direnme kapasitesi sınırlı kaldı.

Kur şoku Japon ihracatını vurdu. Tokyo bu baskıyı düşük faiz ve kredi genişlemesiyle telafi etmeye çalıştı. Sonuç: devasa varlık balonu, aşırı kaldıraç ve ardından kayıp on yıllar. Burada önemli nokta şu: Amerika Japonya’yı doğrudan çökertmedi. Ancak Amerikan çıkarlarına göre şekillenen finansal düzen, Japonya’nın iç kırılganlıklarıyla birleşince yükselişi durdurdu. Tankla değil, finansal mimariyle.

Bugün birçok kişi benzer senaryonun Çin’e uygulanabileceğini düşünüyor. Ancak burada tarih aynı şekilde işlemiyor. Çünkü Çin, Japonya değil. Japonya ABD güvenlik şemsiyesi altında büyüyen bir ekonomik güçtü. Çin ise bağımsız bir stratejik kutup. Nükleer kapasitesi, dev ordusu, kendi savunma sanayisi, teknoloji şirketleri ve bölgesel nüfuzu var. En önemlisi, Washington’a güvenlik bağımlılığı yok.

1985’te Washington, Tokyo’ya baskı yapabiliyordu; çünkü stratejik hiyerarşi vardı. Bugün Pekin’le ilişki baskıdan çok müzakere niteliği taşıyor.

Bu değişimin en net göstergesi Trump diplomasisi. Eskiden Amerika devlet gücüyle konuşurdu; bugün şirket gücünü de masaya sürüyor. Çip üreticileri, savunma şirketleri, enerji devleri artık sadece ekonomik aktör değil; jeopolitik araç.

Bu, Amerikan gücünün bittiği anlamına gelmez. Ama biçim değiştirdiğini gösterir. 1985’in Amerika’sı ‘Kuralları ben koyarım’ diyordu. Bugünün Amerika’sı ise daha çok ‘Kuralları yeniden konuşalım’ diyor.

Bu küçük bir ton farkı değil; küresel güç mimarisindeki dönüşümün işareti. Çünkü bu kez karşısında Japonya değil Çin var. Tarih bazen aynı oyunu sahneye koyar; ama oyuncular değiştiğinde sonuç da değişir.

Bu yazının başlığı, yazardan bağımsız olarak editoryal şekilde hazırlanmıştır.