Dikey tarım gıda tedarik zincirini dönüştürüyor

Artan nüfus, derinleşen iklim krizi ve yükselen lojistik maliyetleri, şehirlerin gıdaya erişim modelini yeniden tartışmaya açıyor. Özellikle İstanbul gibi mega kentlerde ürünün tarladan sofraya ulaşana kadar geçtiği uzun tedarik zinciri; nakliye, depolama, soğuk zincir ve fire maliyetleri nedeniyle fiyat baskısını artırıyor. Üretim bölgeleriyle tüketim merkezleri arasındaki mesafe büyüdükçe, taze ürünlerde kalite kaybı ve arz dalgalanmaları da daha görünür hale geliyor.

Türkiye’de gıda enflasyonunu etkileyen başlıklar arasında enerji, gübre, işçilik ve kuraklığın yanı sıra lojistik maliyetleri de öne çıkarken, şehir merkezine yakın kontrollü üretim modelleri yeniden gündeme geliyor. Bu noktada dikey tarım sistemleri; yıl boyunca üretim yapılabilmesi, düşük su tüketimi, daha az fire ve şehir içinde üretim imkânı sayesinde alternatif bir model olarak dikkat çekiyor. Özellikle yapraklı yeşillikler ve kısa raf ömrüne sahip ürünlerde ‘tüketildiği yerde üretim’ yaklaşımı, tedarik zincirini kısaltarak fiyat dalgalanmalarını sınırlayabilecek bir yapı sunuyor.

Küresel ölçekte de hızla büyüyen sektörün önümüzdeki yıllarda daha fazla yatırım çekmesi bekleniyor. Grand View Research verilerine göre küresel dikey tarım pazarı 2025 yılında 9,62 milyar dolar büyüklüğe ulaştı. Pazarın 2033 yılına kadar 39,2 milyar dolara yükselmesi ve 2026-2033 döneminde yıllık ortalama yüzde 19,3 büyüme kaydetmesi öngörülüyor. Artan organik gıda talebi de sektörün büyümesini destekleyen temel unsurlar arasında gösteriliyor.

Henüz geleneksel tarımın yerine geçebilecek bir ölçeğe ulaşmasa da dikey tarım; büyük şehirlerde gıda arz güvenliği, sürdürülebilir üretim ve fiyat istikrarı açısından tamamlayıcı bir model olarak öne çıkıyor. Özellikle tarım bölgelerine uzak ve nüfus yoğunluğu yüksek şehirlerde kontrollü üretim tesislerinin yaygınlaşmasıyla birlikte, gıda tedarik zincirinde yeni bir dönemin kapısı aralanıyor.

Üretim tüketim merkezine yaklaşıyor

Dikey tarım sistemleri, özellikle büyük şehirlerde taze ürün tedarikini daha kontrollü hale getiren bir model olarak öne çıkıyor. Şehir içinde veya şehir çeperinde kurulan kapalı üretim tesisleri sayesinde ürünler hasattan kısa süre sonra tüketiciye ulaştırılabiliyor. Bu durum hem lojistik maliyetlerini hem de depolama ve ürün kayıplarını azaltıyor. İstanbul Kapalı Dikey Tarım Uygulama Merkezi Proje Koordinatörü Hakan Aşan, büyük şehirlerde gıda arzının artık yalnızca üretim miktarıyla değil, üretimin tüketim merkezine ne kadar yakın organize edildiğiyle de değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.

Sistemin en dikkat çeken yönlerinden biri ise kontrollü üretim yapısı. Çok katlı raf sistemleriyle gerçekleştirilen üretimde sıcaklık, nem, ışık ve sulama gibi parametreler dijital olarak yönetiliyor. Böylece yıl boyunca kesintisiz ve standart kalitede üretim yapılabiliyor. Kentsel Tarım Uzmanı Ziraat Mühendisi Emrah Utlu, açık tarımda yaklaşık 100 dekarda alınabilecek ürünün dikey tarımda yaklaşık 1 dekarlık alanda üretilebildiğini belirtirken, marul gibi bazı ürünlerde hasat süresinin iki aydan yaklaşık bir aya kadar düşebildiğini ifade ediyor.

Uzun sevkiyat süreçlerinin taze ürünlerde kalite kaybını artırdığına dikkat çeken Utlu, İstanbul’a ulaşan bazı ürünlerin yaklaşık 900 kilometrelik mesafeden taşındığını ve süreç boyunca yüzde 20’ye varan fire oluşabildiğini söylüyor. Kapalı üretim modeli ise özellikle yapraklı yeşillikler, aromatik bitkiler ve kısa raf ömrüne sahip ürünlerde daha öngörülebilir bir tedarik yapısı oluşturuyor.

Tahıl ve bakliyat gibi geniş alan gerektiren ürünlerde ekonomik açıdan sınırlı kalan dikey tarım; marul, mikro yeşillikler, çilek ve aromatik bitkiler gibi yüksek katma değerli ürünlerde daha güçlü bir alternatif olarak görülüyor. Aşan, bu modeli geleneksel tarımın yerine geçen bir sistemden çok, büyük şehirlerin taze ürün tedarikini destekleyen tamamlayıcı bir üretim yaklaşımı olarak tanımlıyor.

Enerji maliyeti belirleyici oluyor

Dikey tarım sistemlerinde üretimin sürdürülebilirliğini belirleyen en önemli başlıkların başında enerji maliyetleri geliyor. Özellikle tam kapalı ve yapay aydınlatmalı tesislerde elektrik giderleri, yatırımın ekonomik yapısını doğrudan etkiliyor. Utlu, yetiştirme modeline bağlı olarak enerji maliyetlerinin toplam üretim maliyetinin yüzde 70-80’ine kadar çıkabildiğini belirtiyor. En büyük gider kalemini ise bitkiye özel geliştirilen aydınlatma sistemleri oluşturuyor. Bu nedenle sektörde yalnızca yapay ışığa dayalı sistemler yerine, fiberoptik çözümler ve güneş tünelleri gibi hibrit modeller de tartışılıyor. Çatı tipi güneş enerjisi sistemleri ise ilk yatırım maliyetini artırsa da işletme giderlerini azaltan önemli araçlardan biri olarak görülüyor.

Aşan da tam kapalı tesislerde elektrik giderlerinin işletme verimliliğine bağlı olarak toplam operasyonel maliyetlerin yüzde 30-45’ine ulaşabildiğini, enerji tasarımı zayıf, LED verimliliği düşük veya iklimlendirme yükü doğru yönetilemeyen tesislerde ise bu oranın yüzde 50’nin üzerine çıkabildiğini ifade ediyor. Aşan’a göre elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 55-65’i LED aydınlatmadan, yüzde 25-35’i ise iklimlendirme ve soğutma sistemlerinden kaynaklanıyor. Bu nedenle yüksek verimli LED teknolojileri, doğru iklimlendirme altyapısı ve sensör destekli otomasyon sistemleri maliyet yönetiminde kritik rol üstleniyor.

Enerji maliyetlerini düşürmede yenilenebilir enerji entegrasyonunun kritik rol oynadığını belirten Aşan, çatı üstü güneş enerjisi sistemleri, arazi tipi GES yatırımları ve akıllı enerji yönetim modellerinin elektrik giderlerini azaltmada önemli araçlar olduğunu ifade ediyor. Aşan, “Kapalı dikey tarım tesislerinde enerji ihtiyacı yüksek olduğu için yenilenebilir enerji her projede tüketimin tamamını karşılamayabilir; ancak doğru ölçeklendirilmiş bir sistem, işletme giderlerini aşağı çeker ve üretim maliyetini daha öngörülebilir hale getirir” değerlendirmesinde bulunuyor.

Her ürün için uygun değil

Dikey tarım yatırımlarında en kritik başlıklardan birini ürün seçimi oluşturuyor. Sistem teknik olarak birçok ürünün yetiştirilmesine imkân verse de her ürün ekonomik açıdan aynı karşılığı üretmiyor. Bu nedenle yatırım planlamasında yalnızca üretim kapasitesi değil; ürünün pazardaki değeri, raf ömrü, tüketim alışkanlıkları ve satış kanalları da belirleyici oluyor. Aşan, kapalı sistemlerde özellikle kısa üretim döngüsüne sahip, yüksek katma değerli ve tazelik beklentisi yüksek ürünlerin öne çıktığını belirtiyor. Marul, roka, tere, kuzu kulağı, pazı ve kale gibi yapraklı yeşilliklerin; yıl boyunca standart kaliteyle üretilebilmesi nedeniyle dikey tarımın en güçlü alanları arasında yer aldığını ifade eden Aşan, bu ürünlerin özellikle restoran, otel, perakende ve toplu tüketim kanallarının düzenli tedarik ihtiyacına yanıt verdiğini söylüyor.

Aromatik bitkiler ve özel gastronomi ürünleri de sektörün dikkat çektiği alanlar arasında bulunuyor. Fesleğen, nane, maydanoz, kekik ve benzeri ürünlerde aroma ve tazelik kalitesinin ticari değeri doğrudan etkilediğini belirten Aşan, şehir içi üretimin özellikle hassas ürünlerde lojistik kaynaklı kalite kayıplarını azaltabildiğine dikkat çekiyor. Mikro yeşillikler, yenilebilir çiçekler, premium segment çilek üretimi ve özel mantar türleri de dikey tarımın büyüme potansiyeli taşıyan alanları arasında gösteriliyor.

Utlu ise dikey tarımda yalnızca ürüne değil, iş modeline de odaklanılması gerektiğini vurguluyor. Utlu’ya göre yatırım planlamasında hedef pazarın net biçimde belirlenmesi gerekiyor. Oteller, restoranlar, catering firmaları ve sağlıklı yaşam odaklı tüketici gruplarının önemli bir pazar oluşturduğunu belirten Utlu, ‘önce satış sonra üretim’ yaklaşımının önemine dikkat çekiyor. Tahıl ve bakliyat gibi geniş alan gerektiren düşük katma değerli ürünlerde ekonomik açıdan sınırlı kalan dikey tarım modeli; kısa raf ömrüne sahip, hızlı tüketilen ve yüksek kalite standardı isteyen ürünlerde daha güçlü bir alternatif olarak öne çıkıyor.

“Dikey tarım, geleneksel tarıma alternatif değil; tamamlayıcı model.”

Hızla artan nüfus, azalan tarım arazileri, yanlış tarım uygulamalarına bağlı olarak verimini yitirmiş topraklar, afetler ve iklim değişikliği gibi etkenler bizleri sürdürülebilir tarım yöntemlerine yönlendiriyor. Dikey tarım henüz çok yeni bir yöntemdir. Geleneksel tarıma alternatif değil, şu an için tamamlayıcı bir model olarak değerlendirilebilir.

Dikey tarımın potansiyeli oldukça yüksektir. Ancak kısa vadede fiyat oluşumuna etkisi oldukça sınırlıdır. Kapasitenin ve bilinirliğin artması, gelişen teknolojiye bağlı olarak maliyetlerin azalmasıyla birlikte orta ve uzun vadede fiyat oluşumu üzerindeki etkisi daha belirgin hâle gelecektir.

Dikey tarım; sağlıklı, temiz ve sürekli gıda üretimi sağlarken aynı zamanda suyun yüzde 95'e varan oranda tasarruflu kullanılmasına, daha düşük karbon ayak izine ve daha az zirai ilaç kullanımına olanak tanıyan sürdürülebilir ve çevreci bir tarım modelidir.

“Fiyatları doğrudan aşağı çeken araçtan çok, fiyat oynaklığını azaltan model”

Gıda enflasyonu açısından dikey tarım sistemlerini kısa vadede tüm gıda fiyatlarını düşürecek bir çözüm olarak görmek gerçekçi değildir. Türkiye’de gıda fiyatlarını etkileyen ana unsurlar; enerji maliyetleri, lojistik giderleri, kuraklık, iklim riski, işçilik, gübre ve ambalaj maliyetleri gibi çok sayıda değişkenden oluşmaktadır. Dikey tarım bu tablonun tamamını tek başına değiştiremez. Ancak doğru ürün grubunda, doğru ölçekte ve tüketim merkezlerine yakın konumlandırıldığında fiyat istikrarına katkı sağlayabilecek güçlü bir tamamlayıcı modeldir.

Bu sistemlerin en önemli katkısı, üretimi mevsimsel dalgalanmalardan ve iklim koşullarından büyük ölçüde bağımsız hâle getirmesidir. Arzın düştüğü dönemlerde ani fiyat artışlarını sınırlayabilecek bir tampon mekanizma oluşturur. Dikey tarım, fiyatları doğrudan aşağı çeken bir araçtan çok, belirli ürün gruplarında fiyat oynaklığını azaltan bir üretim modeli olarak değerlendirilmelidir.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.