Türk lirası seferberliği

15 Temmuz FETÖ Terör örgütünün darbe girişimi sonrası Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan vatandaşlara dövizleri bozdurun çağrısı yapmıştı. Vatandaşlar 10 günde yaklaşık 10 milyar dolar döviz varlığını TL’ye çevirerek bugüne kadar benzeri görülmemiş tarihi bir olaya imza atmıştı. Darbeyi gerekçe göstererek Türkiye’nin kredi notunu düşüren Standart&Poor’s’un kararı sonrasında 3.09 liraya kadar çıkan dolardaki tırmanış, halkın çağrıya karşılık vererek TL’ye sahip çıkması doları 3.03 liraya kadar geriledi. Dolar üzerindeki ikinci dalga ise 8 Kasım da Donald Trump’ın seçimleri kazanmasıyla başladı. Piyasalar seçimi Hillary Clinton’ın kazanacağı yönünde fiyatlarken Trump’ın seçim vaatleri gerekçe gösterilerek seçilmesi sonrasında piyasalar için felaket senaryoları çizilmeye başlandı. Nitekim Trump’ın anketlerin aksine seçimleri kazanması doların, başta gelişmekte olan piyasalar olmak üzere tüm para birimlerine karşı değer kazanmasında etkili oldu. Tüm bu gelişmelere Amerikan Merkez Bankası (Fed’in) Aralık ayında faiz artışı beklentisi de eklenince dolardaki oynaklık hız kazandı.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ekonomik darbeye karşı vatandaşlara “dolarları bozdurun” çağrısı yaptı. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu'nun verilerine göre 7 Aralık'ta 192 milyar 460 milyon dolar olan bankalardaki döviz hesaplarının büyüklüğü, 9 Aralık'ta 190 milyar 800 milyon dolara indi. 2 günde 1 milyar 650 milyon dolarlık döviz satışı gerçekleşirken, bunun 650 milyon dolarını vatandaş, 1 milyar dolarını ise şirketler sattı. Vatandaşın döviz hesaplarının büyüklüğü 100 milyar doların altına inerken, ticari döviz hesapları da 90.8 milyar dolara indi. Satışların etkisiyle dolar 3.45 TL'den 3.34 seviyesine indi.

Cumhurbaşkanı’nın bu çağrısına kamu kurumları, odalar ve büyük şirketler kayıtsız kalmadı, döviz varlıklarını TL’ye çevirdi. Bazı kamu kurum ve kuruluşları, Erdoğan'ın çağrısı sonrasında anlaşma, ihale ve satışlarının dolar yerine TL ile gerçekleştireceğini duyururken, özel sektör de dış ticarette mili para kullanılmasıyla ilgili çalışmalar yapıyor. Turkcell yaptığı çalışmaların sonuç verdiği ve Çinli tedarikçilerine ödemelerini yuan ile yapmaya başlayacağını açıkladı.

Borsa İstanbul tüm nakdi varlıklarının Türk Lirasına çevrilmesine ve Türk Lirası hesaplarında tutulmasına karar verdi. Borsa İstanbul'un bazı işlemlerinde TL kullanma kararı almasının ardından Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) tarafından, alacakların tahsilatında ve bundan sonraki satışlarda yabancı para kullanılmayacağı, işlemlerin Türk lirası ile yapılacağı açıklandı. Türk Standartları Enstitüsü (TSE) ve Milli Savunma Bakanlığınca, Savunma Sanayii Destekleme Fonu döviz cinsi varlıklarının tamamının Türk Lirasına çevrildiği bildirildi. Bu kapsamda Savunma Sanayi Müsteşarlığının kullanımında olan Savunma Sanayii Destekleme Fonuna ait 262.7 milyon dolar ile 31.3 milyon Euro’nun dün itibarıyla Türk lirası’na çevrilmiş oldu. Türk Hava Yolları da (THY), daha önce dolar üzerinden uygulanan Türkiye çıkışlı umre ücretlerini Türk Lirası olarak belirledi. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu ise (BTK) 26 Ağustos 2015’te KDV dahil yaklaşık 4 milyar Euro bedelle gerçekleştirilen 4.5G ihalesinin 657 milyon 171 bin 462 Euro tutarındaki son taksit ödemesinin de Türk Lirası ile yapılması kararlaştırdı. Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu ise (DEİK) çevre ülkelerle ticarette yerel paraların kullanılmasını destekleme kararı alırken, kurum olarak tüm harcamalarda da TL’ye dönme kararı aldı.

Kamu hesaplarında TL'ye dönüş

Yeni yönetmeliğe göre genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri, kendi bütçeleri veya tasarrufları altında bulunan her türlü mali kaynaklarını Merkez Bankası (TCMB) veya muhabiri olan bankada açılacak TL cinsi vadesiz hesaplarda tutmakla yükümlü olacak. Yapılan düzenleme ile kamu kurumlarının mevduat ve katılma hesabı olarak değerlendirecekleri mevduatlara, kamu bankalarınca teklif edilebilecek getiri oranları için tavan faiz uygulamasına gidildi. Yayımlanan tebliğe göre, kurumların mali kaynakları için uygulanacak vadeli mevduat faiz oranı ve katılma hesabı beklenen/tahmini getiri oranı, her bir vade dilimi için Merkez Bankası tarafından en son açıklanan TL üzerinden açılan Mevduat Ağırlıklı Ortalama Faiz Oranları’nın (AOMF) artan bir yüzde ile çarpılması suretiyle oluşacak oranlardan daha yüksek olamayacak. Düzenlemenin daha dar kapsamlısı geçen yıl yayımlanan tebliğde de vardı. Ancak geçen yıl yayımlanan tebliğde, kısa vadeli kaynakların değerlendirilmesine ilişkin esaslar belirlenmişti.

Özel sektör ve odalar da TL'ye destek verdi

Turkcell yabancı para cinsinden olan yatırım harcamalarını, ürün ve hizmet alımlarını ve kira sözleşmelerini Türk Lirası’na çevirmeye başladı. Fındık Tanıtım Grubu hesaplarında bulunan 21.8 milyon doların 5.2 milyon dolarlık kısmını TL’ye çevirdiklerini, kalan 16.6 milyon doları da vade bitiminde TL’ye çevirecek. Kardemir, 9 Aralık’tan itibaren satışlarında Türk Lirası’na dönme kararı adı. PTT, 15 Temmuz’dan bugüne 172 milyon dolar ve 20 milyon Euro’yu Türk Lirası’na çevirdiğini açıkladı.

TL ile ticaret mümkün hale geliyor

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan Çin, Rusya ve İran’a çağrı yaparak ticarette milli paralarımızı kullanalım önerisinde bulundu. Bunun uluslararası literatürdeki karşılığı swap yada diğer adıyla para takası kelime anlamı olarak "değiş tokuş etmek, takas etmek, değiştirmek" gibi olarak tanımlanıyor. Para takası anlaşması “iki ülkenin kendi milli paraları ile karşılıklı ticaret yapması anlamına geliyor. Örneğin Türkiye Rusya’dan gaz ithal ederken bedelini Ruble ile ödeyecek. Rusya da bizden sebze alırken TL ödeyecek. Hayata geçerse; alım yapan, alım yaptığı pazarın parasıyla ödeyecek. Cumhurbaşkanı’nın bu çağrısı üç ülke tarafından olumlu karşılandı ve bu konuda çalışmalar başlatıldı. Para takas anlaşmalarının önümüzdeki günlerde genişleyeceğini bekleniyor.

Fakat öncelikle mevcut bu üç ülkeyle olan ticaret hacmimizdeki duruma bakalım.

2016 yılında Türkiye, Rusya, Çin ve İran ile toplamda 45.1 milyar dolarlık ticaret yapmış. Bu miktarın 7.4 milyar dolarını ihracat, 37.7 milyar dolarını ithalat oluşturuyor. Karşılıklı anlaşma sağlanırsa 4 ülkede ticarette karşılıklı olarak Türk Lirası, Yuan, Ruble ve Riyal kullanılacak.

Verilere göre, Türkiye, bu yılın 10 ayında 117 milyar dolar tutarında ihracat gerçekleştirirken, bunun yaklaşık 5 milyar dolarlık bölümü TL karşılığında yapıldı. TL karşılığında yapılan ihracat, Ocak-Ekim 2016 döneminde bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 20,4'lük artış kaydetti. 10 ayda ithalat işlemlerinin de 11,5 milyar dolarlık kısmı TL ile yapıldı.

Bu yılın 10 ayındaki ihracatın yüzde 48,5'i euro, yüzde 42,8'i dolar, yüzde 5,1'i TL, yüzde 3,1'i İngiliz sterlini, geri kalanı diğer para birimleri ile gerçekleştirilirken, ithalatın da yüzde 56,1'i dolar, yüzde 35,5'i euro, yüzde 7,1'i TL, geri kalan bölümü diğer para birimleriyle yapıldı.

TL ile ticaretin artması için çalışmalar yürüten diğer bir kurum Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM). TİM Başkanı Mehmet Büyükekşi, TL ile ticaret konusunda devamlı olarak çalışma yürütüyoruz. İran ve Rusya ile yerel para cinsinden yapılan ticaretin artırılması konusunda çalışmalar yürüttüklerini açıkladı. Ekşi’nin açıkladığı bilgiye göre bu yıl yerel para ile ticaret yüzde 7’ye çıktı. Ekşi, TCMB'nin diğer ülke merkez bankaları ile SWAP anlaşmaları yapması ve bu sayede dış ticaret açığının finansmanında ülkeye çok ciddi avantajlar sağlayacağını savunuyor.

Para takasında mevcut durum

Türkiye Merkez Bankası ve Pakistan Merkez Bankası Para Takası Anlaşması Kasım 2011 tarihinde İstanbul’da imzalandı. Söz konusu ikili PTA 1 milyar ABD dolarına eşdeğer yerel para birimleri tutarında olup, Türk lirası ve Pakistan rupisi üzerinden imzalanmıştır. Anlaşmanın süresi 3 yıldır. PTA’nın temel hedefi, iki ülkenin yerel para birimleri üzerinden gerçekleştirilen ticareti kolaylaştırmaktır.

Çin Merkez Bankası ile ilki Şubat 2012’de 3 milyar liralık 3 yıllık takas anlaşması imzalandı. Söz konusu ikili Para Takas Anlaşması (PTA) 3 milyar Türk lirası (10 milyar Çin yuanı) tutarında olup, Türk lirası ve Çin yuanı üzerinden imzalandı. Anlaşmaya göre iki ülkenin yerel para birimleri üzerinden gerçekleştirilen ticareti kolaylaştırmak. 2015'te 3 yıl süreyle uzatılmış ve anlaşmanın tutarı 12 milyar yuana yükseltildi. Çin ile ilk para takas işlemi 30 Kasım 2016'da gerçekleştirildi. ICBC Turkey Bank, Türkiye ile Çin arasındaki ticaret hacmini artırmak amacıyla her iki ülke merkez bankası tarafından imzalanan para takası anlaşması kapsamında 450 milyon TL büyüklüğünde kullanım gerçekleştirdi. Yerel bir bankanın çoğunluk hisselerini devralarak Türkiye’de faaliyete geçen ilk Çin bankası olan ve 22 Mayıs 2015'ten bu yana Türkiye’de hizmet veren ICBC Turkey Bank, Türkiye ve Çin arasındaki ticaret hacminin gelişmesine yönelik merkez bankaları arasında yapılan anlaşmayı hayata geçiren ilk kurum oldu. ICBC Turkey Bank'ın, söz konusu fonu, kredi ve yatırım olarak Türkiye ekonomisinin kullanımına tahsis edeceği öğrenildi.

İlk aşamada para takası anlaşması yapılması planlanan İran ve Rusya olmak üzere iki ülke bulunuyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, kısa süre önce yaptığı açıklamada, dış ticarette milli para kullanılmasının önemine işaret ederek, Rusya, Çin ve İran'a kendi paraları ve TL ile ticaret yapmayı teklif ettiğini, tarafların da bu teklifi makul karşıladığını söyledi. Başbakan Binali Yıldırım'ın Rusya'ya yaptığı ziyarette de ticarette yerel para birimlerinin kullanılması gündeme geldi. Rusya bu konuya sıcak baktığını ve kısa zamanda milli para kullanımı ile ilgili adım atılabileceğini açıkladı. İran Meclis Başkanı Ali Laricani de Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın "iki ülke arasında milli para kullanımı çağrısını" memnuniyetle karşıladıklarını belirterek, "İran, her zaman ticaretini yerli parayla yapma isteğinde olmuştur." açıklaması yaptı.