Türkistan’da inşa edilen ilk türbe

İsmail Sâmânî Türbesi, Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer alan Buhara kentinin kuzeybatı kesiminde bulunuyor. 

İsmail Sâmânî (849-907) için 9. ve 10. yüzyılda inşa ettirilen türbede İsmail Sâmânî’nin babası Ahmed bin Esed kabri de bulunuyor. 

Ayrıca türbede, İsmail Sâmânî’nin torununun da kabrinin bulunduğu ifade edilse de uzmanlar tarafından bu ifadeden yıllar sonra yapılan araştırmalar neticesinde türbede iki kabir bulundu.

Asya’daki İslâm mimarisinin ayakta kalan en eski anıtı olarak da kayıtlara geçen tuğla türbe, yapıldığı dönem itibarıyla işçilik, plan ve süsleme açısından üstün bir sanat değerine sahip ve dünyaca meşhur mimari eserlerden biri.

Türkistan’da inşa edilen ilk türbe özelliğini taşıyan İsmail Sâmânî Türbesi, Moğol saldırıları sırasında çölde meydana gelen fırtınaların ardından kuma gömüldü. Türbede, böylece saldırılar sırasında herhangi bir tahribat oluşmadı ve de türbe, bugüne kadar herhangi bir değişikliğe uğradan gelebildi.

Beşik tonoz şeklinde büyükçe bir sanduka bulunan türbe, dörtgen bir planla tamamen tuğladan inşa edilmiş. Üzeri yine tuğlalarla örülmüş bir kubbeyle kapatılmış. Kubbenin tepe noktasına aydınlatma feneri yerleştirilmiş. 

Dört tarafında dört ayrı, sivri kemerli kapı yer alıyor. Bu kapılardan doğu cephesindeki türbenin esas giriş kapısı. Bunlardan üçü günümüzde pencere vazifesi görüyor.

Binanın üst kısımları, kubbeye geçişten önce her cepheye 10 pencere gelecek şekilde, sivri kemerli pencerelerle kuşatılmış. 

Türbenin hem içi hem de dışı tuğlaların değişik şekillerde kullanılması suretiyle tezyin edilmiş. 

Bu itibarla, tuğlanın dekoratif amaçlı kullanıldığı ilk yapının bu türbe olduğu ifade ediliyor.