Mors, ölüm ve mawt: Üç medeniyetin ölüm dili

İstanbul’da Karacaahmet ya da Eyüpsultan’da bir Osmanlı mezar taşıyla göz göze gelmek, sadece bir taş parçasına bakmak değildir. O taşın alnındaki “Hüve’l-Bâkî” ibaresi, kenara nakşedilmiş bir zeytin dalı ya da bir üzüm salkımı, bir dünya tasavvurunun taşa bürünmüş hâlidir. Orada bir hattatın sabrını, ölümü yok oluş değil bir “intikal” olarak gören sarsılmaz bakışını okursunuz. Birkaç adım ötede, daha yakın zamana ait “modern” bir mezar taşına rastladığınızda ise o derinliğin yerini alan şeyi hemen hissedersiniz. Yazı incelmemiştir aslında… Sadece eksilmiştir. Form sadeleşmemiş, taşıdığı yükü bırakmıştır.

Biz her ne kadar fark etmesek de bugün, ölümün anlam dünyamızdaki yeri daraldıkça mezar taşları da dilsizleşiyor. Eski taşlar, insana faniliğini ve ait olduğu medeniyeti fısıldıyordu. Oysa bugünkü yeni mezar taşları, çoğu zaman bir isim ve bir tarihten ibaret kalıyor. Birinde ölümü uğurlayan bir dil varken diğerinde onu kayda geçiren bir ifade. Aynı toprağın bağrında yatan iki beden, fakat iki ayrı dünyanın diliyle anlatılmış iki farklı hikâye…

Buradaki mesele taşın biçimi değil, kelimenin ruhudur. Batı, Doğu ve İslam medeniyetlerinin ölümü karşılama biçimi, seçtikleri kelimelerin mana katmanlarında gizli. Mors, Mawt, Ölüm… Bu üç kelime de aynı sona işaret ediyor aslında. Fakat her biri başka bir medeniyete ait olduğu için, bize başka bir dünyanın içinden sesleniyor. Kelime değiştikçe, ölümün aldığı anlam da değişiyor. Ve insan, çoğu zaman ölümü hangi kelimeyle andığı kadar yaşıyor.

Türkçe: Hakikatin çıplak sesi

Türkçede “ölüm”, öl- fiiline getirilen “-üm” ekiyla oluşturulmuş. Doğmakla başlayan “doğum” kelimesinde olduğu gibi. “Divânu Lugâti’t-Türk”ten bugüne, coğrafyalar değişse de kelimenin omurgası değişmemiş. Bozkırdan İstanbul’a kadar her Türkün lehçesinde ölüm, aynı çıplaklıkla karşımıza çıkmış. On bin yıllık bu kadim tecrübede ölüm; yaprağın kuruması, kuşun düşmesi kadar doğal. Türkçe, kavrama fazladan bir metafizik zırh giydirmeye çalışmamış. “Ölüm kalım meselesi” derken de “ölüm döşeği” derken de vadesi dolmuş bir işin neticesinden bahsetmiş. Bu da ölümü, hayatın kesintiye uğramayan akışında doğal bir durak olarak görmekten kaynaklanıyor olsa gerek.

Batı’nın korkusu: Mors

Gelelim meselenin Batı medeniyeti kısmına. Bu yakada karşımıza ilginç bilgiler çıkıyor. Öncelikle Batı şuurunda ölüm, Latince mors (mortis) kelimesinde tecessüm eder. Bu kelimenin izini sürdüğümüzde karşımıza çıkan Proto-Hint-Avrupa kökü olan *mer-, asıl mana olarak ölmek değil; “ovalamak, aşındırmak, silip atmak” anlamındadır. Anlıyoruz ki Batı zihninde ölüm, metafizik bir intikalden ziyade biyolojik bir “yıpranma” ve teknik bir arıza olarak kodlanmış. Cermence üzerinden dile sızan murder (cinayet) kelimesi de tam olarak bu “aşındırıp yok etme” eyleminin çocuğu.

Bu zihinsel ağın en çarpıcı meyvesi ise şüphesiz mortgage (ölü rehin) kavramıdır. Fransızca mort (ölü) ve gage (rehin) sözcüklerinin birleşimiyle mülkiyetin banka elinde “ölü” durmasını ifade eder. Kapitalist sistemde ölüm bile mülkiyet üzerinden tarif edilmiş. Varoluşun donması, mülkiyetin kaybıyla eş değer tutulmuş.

Roma mitolojisindeki soğuk ve geri dönüşsüz Mors tasavvuru, Batı’yı ölümden mekânsal bir kaçışa itmiş. Şehir surlarının dışındaki nekropolis; yani “ölüler şehri”, ölümü bir nevi hayatın topoğrafyasından sürme çabası. Bugünün transhümanizm, posthümanizm ve yaşam uzatma teknolojilerinin kökeninde de aynı kadim korku yatar: *mer- kökünün o silip süpüren kesinliğinden teknik bir kaçış...

Ancak aynı kök, Doğu’ya doğru aktığında hayret verici bir erdeme bürünür. Farsça martiya (ölümlü), Türkçeye “mert” olarak süzülmüş. Batı, bu kökten korku ve cinayet üretirken; Doğu, “ölümlü olmanın onurunu” ve faniliğin getirdiği yüksek erdemi, yani mertliği çıkarmış. Batı'nın kaçtığı o “ölümlülük”, bizim dünyamızda insanın en hakiki vasfı hâline gelmiş.

İslam’ın sırrı: Mawt

Peki, mesele bizim medeniyetimizde nasıl ele alınmış? Sami dillerinin kök saldığı o kadim coğrafyada ölüm, dışlanan bir karanlık değil. Aksine hayatın tam kalbinde duran, sabırla demlenen bir “sır”dır. Bu sır, m-w-t (م-و-ت) köküyle biçimlenmiş. Başlamadan evvel dil bilimsel bir ayrımı netleştirmek elzem: Arapça “mawt” ile Latince “mors” kelimeleri arasındaki ses benzerliği tamamen tesadüfi. Fakat bu iki kelimenin temsil ettiği dünya tasavvuru arasındaki uçurum, medeniyetlerin de ayrışma noktasıdır.

İslam irfanında ölüm, bir tükeniş değil; bir “intikal” olarak karşımıza çıkar. Yani bir hâlden bir başka hâle geçiş. Batı’nın biyolojik bir hata gibi gördüğü “aşınma” korkusunun aksine burada ölüm, her nefsin tadacağı muazzam bir tecrübedir, vadesi dolmuş bir emanetin iadesidir. Bu sarsılmaz vakarın en sarih karşılığını ise “vefat” kelimesinde buluyoruz. W-f-y (vefa) kökünden süzülen bu kavram; “borcun ödenmesi”, “verilen sözün tutulması”, yani “ahdin tamamlanması” gibi anlamlara geliyor. Dolayısıyla bir kişi için “vefat etti” dediğimizde, aslında eksildi demiş olmuyoruz. Bunun aksine, “Dünya üzerindeki görevini vefa ile nihayete erdirdi,” diyoruz.

Batı’nın memento mori’si insanı, geçici hazlarla kamçılayan bir “son” uyarıdır. Bizim medeniyetimizdeki zikri’l-mevt ise “kalbi, dünyanın kirinden arındıran” bir ayna... Tasavvufu, “Ölmeden önce ölünüz!” düsturu da tam bu noktada devreye giriyor. Bu, biyolojik sona bir hazırlık değil; hakikate uyanmak için nefsi öldürme sanatıdır. İşte bu yüzden İslam şehirlerinde mezarlıklar; kentin, yaşam alanının dışına sürülmez. Tam aksine bizim medeniyetimizde mezarlıklar hayatın merkezinde; caminin, mescidin ya da mahallenin en vakur komşusu olarak yerini alır.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.