Tarihi ezber bozan keşif! Çanakkale'nin Fatih Sultan Mehmed'ten önceki gizemli tarihi ortaya çıktı

Çanakkale Boğazı kıyıları Neolitik Çağ'dan Bizans döneminin sonuna kadar çok sayıda yerleşime ev sahipliği yaptı. Bugünkü Çanakkale kentinin bulunduğu Sarıçay deltası üzerinde antik çağlarda herhangi bir yerleşime ilişkin ne arkeolojik bulgu ne de yazılı kayıt bulunamadı.

Tarihçiler bunu, Sarıçay'ın oluşturduğu bataklık ve delta yapısının uzun süre yerleşim için elverişli olmamasına bağladı. 13. ve 14. yüzyıllarda ise Akdeniz'de seyreden İtalyan denizcilerin hazırladığı portolan haritalarında, Dardanos ile Abydos arasında antik kaynaklarda adı geçmeyen iki yerleşim dikkat çekti: Pasquia ve Vituperio.

Aynı isimler, 14. yüzyıla tarihlenen Portolan Rizo adlı denizcilik rehberinde de ayrıntılı biçimde yer aldı. Metinde verilen mesafeler ve kıyı tarifleri, Pasquia'nın Kepez, Vituperio'nun ise bugünkü Çimenlik Kalesi'nin bulunduğu Sarıçay ağzına karşılık geldiğini gösteriyor.

Araştırmanın en dikkat çekici noktalarından biri ise Bizans tarihçisi Kritoboulos'un aktardıkları. Kritoboulos, Fatih Sultan Mehmed'in boğazın en dar noktasını kontrol altına almak amacıyla Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini yaptırmadan önce burada eski bir kule bulunduğunu, hatta kendisinden önce Yıldırım Beyazıt'ın boğazı zincirle kapatmaya çalıştığı ancak güçlü akıntılar nedeniyle bunun başarılamadığını yazıyor. Eski kuleden söz etmesi, Fatih'in kalesini tamamen yeni bir noktada değil, daha eski bir savunma yapısının bulunduğu alanda inşa ettirdiğini belirtiyor.

Portolan haritaları ile tarihi kayıtlar birlikte değerlendirildiğinde, Bituperi ya da Vituperio'nun yalnızca küçük bir kale olmadığı, aynı zamanda Venedikli ve Cenevizli denizcilerin kullandığı stratejik bir ticaret istasyonu olduğu görülüyor. Boğazın en dar kesimlerinden birinde yer alan bu liman, gemilerin güvenli şekilde yanaştığı, malların aktarıldığı ve boğaz geçişinin denetlendiği önemli bir merkez işlevi görmüş olacağı ifade ediliyor.

Bu yerleşimin yeri ise, 14. yüzyılın başlarında Karesi Türkmenlerinin bölgeye ulaşması ve Bizans'ın bölgedeki hâkimiyetini kaybetmesiyle Vituperio ve çevresindeki kıyı kaleleri terk edildi. Kepez kazılarından elde edilen bulgular, yapıların savaş sonucu yıkılmadığını, taşınabilir eşyaların alındıktan sonra boşaltıldığını ve zaman içinde harabeye dönüştüğünü gösteriyor. Yaklaşık 158 yıl sonra Fatih Sultan Mehmed, aynı stratejik noktada Çimenlik Kalesi'ni inşa ettirdi. Bu durum, Osmanlıların tamamen yeni bir yer seçmek yerine, daha önce askeri ve ticari önem kazanmış bir noktayı yeniden değerlendirdiğini ortaya koyuyor.

Araştırma, bugünkü Çanakkale kentinin bulunduğu yerde 14. yüzyılın başlarından itibaren Bituperi/Vituperio adıyla bilinen bir liman yerleşiminin olduğunu gösterirken, bu değerlendirme yeni çalışmalarla birlikte Çanakkale'nin kuruluşuna ilişkin kabul edilen kronoloji yaklaşık 150 yıl geriye çekilebilecek ve kentin tarihi Osmanlı öncesi döneme uzanan yeni bir perspektifle ele alınabilecek.

ÇOMÜ İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe tarafından yapılan çalışmalar Fatih Sultan Mehmed'in 1462 yılında Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini yaptırmasıyla başladığı yönündeki kent tarihinin 150 yıl öncesine dayandığını ortaya çıkardı. Araştırmalar Orta Çağ denizcilerinin hazırladığı portolan haritaları, 14. yüzyıla ait denizcilik metinleri ve Bizans tarihçisi Kritoboulos'un anlatılarında Çimenlik Kalesi'nin bulunduğu noktada Osmanlılardan yaklaşık 150 yıl önce Bituperi (Vituperio) adıyla bilinen bir liman ve savunma yerleşiminin var olduğunu ortaya koydu.

"Çanakkale 1464'te değil ondan yaklaşık 150 sene önce zaten var olan bir kalenin üzerine kurulmuş"

Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Reyhan Körpe, "Günümüzün Çanakkale kenti kayıtlara göre Fatih'in İstanbul'u fethetmesinden sonra 1464 yılında Midilli seferi sırasında boğazın her ikiye yakasında şimdiki Çanakkale'nin olduğu yerde Çimenlik Kalesi ve karşıda Kilitbahir Kalesi'ni kurmasıyla başlıyor ve modern Çanakkale kenti aslında Çimenlik Kalesi'nin etrafında şekillenmiş ve tarihi de 1464 olarak biliniyor.

Fakat bu bölgede Orta Çağ kaynakları bize aslında daha farklı bir şey anlatıyor. Bu kayıtlar bize Çimenlik Kalesi kurulmadan önce burada eski bir kalenin olduğunu söylüyor. Çimenlik Kalesi'nin olduğu yerde Cenevizlilerin bir kale kurdukları ve bu kalenin aslında kaynaklardan, Bizans İmparatoru'nun Cenevizlilere biri Kepez'de, diğeri ise bugünkü Çimenlik Kalesi'nin bulunduğu yerde olmak üzere iki kale kurma izni verdiği anlaşılmaktadır.

Fatih Sultan Mehmed'in yaptırdığı Çimenlik Kalesi'nin de bu eski Ceneviz kalelerinden birinin bulunduğu alan üzerine inşa edildiği düşünülmektedir. Bu konuda aslında en önemli kaynağımız Fatih Sultan Mehmet‘le ilgili bir kitabı olan tarihi olan Gökçeadalı tarihçi Kritoboulos. Kritoboulos şöyle anlatıyor; Burada Fatih'in bu kaleyi yaptırmadan önce daha eski bir kalenin olduğunu söylüyor.

Hatta Kritoboulos bize muhtemelen Yıldırım Beyazıt‘ın Kilitbahir ile Çimenlik arasına Çanakkale Boğazı'nı kapatmak için bir zincir çekmeye çalıştığını ve bu zincirin koptuğunu bildiriyor. Fatih aslında bu kaleyi Kritoboulos'un bahsettiği eski kalenin üzerine inşa ettirmiş. Yani Çanakkale 1464'te değil ondan yaklaşık 150 sene önce zaten var olan bir kalenin üzerine kurulmuş, bu da kentin tarihini çok daha eskiye çekiyor" dedi.