Komplo teorilerinin toplumsal işlevlerine bakış

Akademik yazında her zaman kendiliğinden yanlış olduğu farz edilen ve bilimsel söylemin karşıtı olarak resmedilen komplo teorilerine dair temel sorunun, şaşırtıcı olmayan şekilde, “insanlar komplo teorilerine neden inanır?” olduğu göze çarpmaktadır. Ancak bu sorunun kendisi epistemoloji merkezli bir bakış açısını yansıtmakta, komplo teorilerini muhteviyatı bakımından baştan (ve daima) yanlış anlatılar olarak değerlendirmeye başlamaktadır. Bu noktadan hareket eden çözümlemeler doğal olarak komplo teorilerinin dolaşımına katılan bireyleri de toplumsal ve bilimsel alanın karmaşıklığını kavrayamayan, bir tür bilişsel yetersizlikten muzdarip, görece güçsüz aktörler olarak konumlandırmaktadır.

Komplo teorilerinin bilimsel bir kavram olarak formülasyonu, bir olgu olarak daha uzun bir soykütüğüne sahip olsa da büyük ölçüde 1950’lerde ve 1960’larda şekillenen bir epistemolojik gelenekten beslenmektedir. Karl Popper’ın açık toplum tartışmasında komplo teorilerini tarihsel olayları gizli aktörlerin kasıtlı eylemlerine indirgeyen ve yanlışlanabilirlik ilkesini ihlal eden akıldışı açıklamalar olarak nitelendirmesi, bu geleneğin kurucu metinlerinden biri olarak kabul edilebilir. Benzer şekilde, Richard Hofstadter’ın Amerikan siyasetindeki “paranoyak üslup” tartışması, komplo teorilerini marjinal, patolojik ve toplumsal merkezden uzaklaşmış aktörlerin dünyayı kavrama biçimi olarak resmeden ve hala etkili olan bir çerçeve sunmuştur. Bu iki kurucu izlek, komplo teorilerini kendiliğinden yanlış, bilimsel bilginin ve rasyonel düşüncenin karşıtı ve dolayısıyla da dolaşımına katılan bireylerin epistemolojik kapasitelerinin yetersizliğine işaret eden anlatılar olarak konumlandırmıştır.

Bu epistemolojik geleneğin izleri, günümüzde özellikle felsefe, siyaset bilimi ve (sosyal) psikoloji alanındaki çalışmalarda belirgin şekilde hissedilmektedir. Karen Douglas ve meslektaşlarının geniş ölçekli araştırma programlarında da gözlemlenebileceği üzere, bireylerin komplo teorilerine “inanma” eğilimini belirleyen bilişsel, duygusal ve kişilik faktörlerini tespit etmeye yönelik çalışmalar, komplo teorilerini temelde bir (yanlışlığı aşikâr farz edilen bir anlatıya) inanma sorunu olarak ele almakta ve bu inanmanın duygulanımsal ama temelde bireysel-patolojik nedenlerini açıklamayı hedeflemektedir. Doğrulama yanlılığı (confirmation bias), orantılılık yanlılığı (proportionality bias) veya örüntü algılama (pattern perception) gibi bilişsel mekanizmaların komplo teorilerine yatkınlığı nasıl arttırdığını inceleyen bu çalışmalar, yer yer önemli korelasyonlara (örneğin, belirli siyasal partilere oy verme ve komplo teorilerine inanma arasındaki ilişki) işaret eden bulgular sunmakla birlikte, komplo teorilerini bilimsel bilginin normlarından sapma olarak değerlendiren temel varsayımı da yeniden üretmektedir. Bir başka ifadeyle, “Neden inanıyorlar?” sorusu, cevabının içinde bir patoloji, eksiklik veya bir sapmanın varlığını merkezine almakta ve komplo teorilerinin toplumsal yaşam içinde edindikleri işlevleri kavramayı zorlaştırmaktadır.

Bu tartışmalarda görünmez kalan mekanizma ve dinamikleri açığa çıkarmada antropolojik ve sosyolojik bakış açılarının oldukça faydalı olduğu belirtilmelidir. Antropolojinin kurucu figürlerinden Evans-Pritchard’ın Azandeler ve cadılık üzerine yaptığı çalışma, Popper ve Hosftadter’in yaklaşımlarından farklı olarak, cadılık ve büyünün yaygınlığını akıldışılıkları sebebiyle incelenen toplumsal grubun sınırlı epistemolojik niteliklerinin işareti olarak resmetmemekte ve bu pratik ve inançları kendi içinde tutarlı ve bazı toplumsal idealleri hayata geçiren farklı kozmolojik tasavvurlar olarak değerlendirmektedir. Kendisi temel olarak büyü ve cadılığın dünyayı etkileyebilme iddiasını gerçekçi bulmasa da Evans-Pritchard bu tür söylem ve pratiklerin ciddiyetle ve toplumsal etkileri ekseninde incelenmesinin öneminin altını çizmiştir. Kendisinden sonra gelen antropoloji ve sosyoloji çalışmalarını da geniş ölçüde etkileyen bu analitik bakış, bugün her iki disiplinin de komplo anlatılarını yaygın toplumsal gerilim, endişe, korku, eşitsizlik, belirsizlik, arzu gibi dinamiklerle etkileşim içinde okunmasını merkeze aldığı söylenebilir.

Peki, komplo teorilerine “inanma” fiilinin kendisi ne ölçüde analitik olarak yeterlidir? Akademik yazında ve gündelik söylemde komplo teorileriyle ilişkilenmenin neredeyse varsayılan biçimi olan “inanma”, aslında oldukça heterojen bir pratikler bütününü tek bir kategoriye sıkıştırmaktadır. Sahada, odak grup görüşmelerimde ve gündelik gözlemlerimde karşılaşılan komplo anlatılarının dolaşımı, basit bir inanma-inanmama ikiliğine indirgenemeyecek kadar karmaşık bir toplumsal pratiktir. Bazı bireyler komplo teorilerini derin bir kanaatin ifadesi olarak dile getirirken, bazıları bu anlatıları ironik bir mesafeyle ve sohbet dinamiklerinin bir parçası olarak dolaşıma sokmakta, bir kısmı ise siyasal bir strateji olarak bilinçli ve geçici bir şekilde kullanmaktadır. Bunlara ek olarak, komplo teorilerinin gündelik sohbetlerde bir toplumsal bağ kurma aracı olarak işlevlendiği, paylaşılan şüphe ve endişelerin bir cemaat duygusunu pekiştirdiği ve anlatıcıyı “bilenlerin” ayrıcalıklı topluluğuna dâhil ettiği de gözlemlenmektedir. Bu bakımdan, “inanma” kavramının analitik bir kategori olarak kullanılması, komplo teorileriyle ilişkilenmenin bu çok katmanlı ve bağlama göre değişen doğasını perdelemekte ve analizi epistemolojik bir değerlendirmeye hapsetmektedir. Dolayısıyla akademisyenler, siyasetçiler ve sıradan vatandaşlar arasında komplo teorileriyle kurulan ilişkinin niteliği önemli ölçüde farklılaşmakta ve bu farklılaşmayı tek bir “inanma” kategorisiyle açıklamak, bu anlatıların toplumsal dolaşımının karmaşıklığını gizlemektedir.

Bu noktada, siyasetçilerin komplo teorileriyle ilişkisinin ayrıca ele alınması önem arz etmektedir. Donald Trump’ın seçim süreçlerindeki “çalınmış seçim” söylemi, Recep Tayyip Erdoğan'ın “faiz lobisi” ve “dış mihrak” çerçevelendirmeleri veya Viktor Orban’ın George Soros ve “büyük yerinden etme” (great replacement) merkezli anlatıları ve bu anlatıların dinamizmi düşünüldüğünde, bu siyasal figürlere destek veren görece sıradan aktörlerin komplo teorilerine hiç şüphe duymadan ve körü körüne “inandıkları” iddiasının analitik olarak yetersiz kaldığı açıktır. Hem muktedir siyasal liderleri hem de bu siyasal liderleri takip eden görece sıradan siyasal aktörlerin komplo anlatılarıyla ilişkisi, epistemolojik bir yetersizliğin ya da bireysel bir patolojinin değil siyasal bir stratejinin ifadesi olarak okunmalıdır. Pelkmans ve Machold’un da altını çizdiği üzere, komplo teorisi etiketinin siyasal alanda stratejik olarak kullanımı, aynı epistemolojik niteliklere sahip iddiaların muktedir aktörler tarafından dile getirildiğinde komplo teorisi olarak nitelendirilmemesi gibi çarpıcı bir asimetriyi de gün yüzüne çıkarmaktadır. Bu bakımdan, komplo teorilerinin dolaşımını hem bir bilişsel süreç hem de siyasal bir performans ve iktidar teknolojisi olarak ele almak zaruri görünmektedir.

Komplo teorilerini bir bilgi formu olarak düşünmek, bu anlatıları bilimsel bilginin basit bir karşıtı olarak konumlandıran ikili şemayı aşmayı gerektirmektedir. Harambam ve Aupers’ın komplo teorisyenlerinin bilimsel otoriteyle nasıl müzakere ettiklerini tartıştıkları çalışmalarında da gösterildiği üzere, komplo teorileri dolaşımına katılan bireyler bilimi basitçe reddetmemekte, tam tersine bilimsel söylemin araçlarını, kavramlarını ve meşrulaştırma stratejilerini kendi anlatılarına eklemlemektedir. “Kendi araştırmanı yap” (do your own research) gibi yaygınlaşan söylemler, bilimsel şüpheciliğin ve eleştirel sorgulamanın çarpıtılmış bir versiyonunu işletmekte ve komplo teorilerini alternatif bir epistemolojik pratiğin ürünü olarak sunmaktadır. Aynı doğrultuda, komplo anlatılarını sadece bilimsel bilginin konumunu arzulayan ve onun yerine geçmek isteyen, içeriği de görece istikrarlı bir anlatı olarak resmetmek, komplocu bakışın dinamizmini ve sürekli yeni formlara bürünen plastikliğini anlamayı güçleştirmektedir. Komplo anlatılarının işaret ettiği kötücül aktör ve ilişkilenmeler oldukça esnek şekilde sürekli yeni örüntü ve formlara bürünmekte, anlatıcının dahil olduğu toplumsal grubun siyasal-ekonomik deneyimlerine paralel şekilde sürekli evrilmektedir. Bu minvalde, komplo teorilerinin bilimle ilişkisi basit bir karşıtlık değil, daha çok bilimsel söylemin seçici olarak sahiplenildiği ve yeniden yorumlandığı karmaşık bir müzakere sürecidir.

Komplo teorilerini bir bilgi formu olarak analiz etmek, bu anlatıların diğer bilgi türleriyle nasıl bir ilişki içinde olduğunu sormayı da gerektirmektedir. Bu noktada, komplo teorilerinin bilimsel bilgiden, gündelik bilgiden, dini bilgiden ve siyasal bilgiden ne ölçüde ve nasıl ayrıştığı sorusu gündeme gelmektedir. Başka yazılarımda da tartıştığım ve diğer sosyal bilimcilerin de işaret ettiği üzere, komplo teorilerinin diğer bilgi formlarından ayrıştığı temel nokta, epistemolojik nitelikleri değil, formel yapılarıdır: kötücül aktörlerin gizli iş tutuşlarını açığa çıkardığını iddia eden bir anlatı formu, sansasyonel bir ifşa retoriği ve toplumsal gerçekliğin görünür olanın ötesinde gizli güçler tarafından belirlendiğine dair bir temel varsayım. Bu formel nitelikler, komplo teorilerini bir anlatı stili olarak tanımlamayı mümkün kılmakta ve aktarılan metnin epistemolojik doğruluk ya da yanlışlığı analizin merkezinden uzaklaştırmaktadır.

Bu çerçeveden bakıldığında, komplo teorilerinin bilimsel bilgiyle, dini anlatılarla ve gündelik deneyim bilgisiyle nasıl eklemlendiği daha net görülmektedir. Komplo teorileri, bilimsel verileri seçici olarak kullanarak kendi argümanlarını destekleyebilmekte, dinî-mitik motifleri iyi-kötü mücadelesinin çerçevesine entegre edebilmekte ve gündelik hayat deneyimlerini daha büyük ölçekli gizli planların kanıtı veya sonucu olarak okuyabilmektedir. Bu eklektik yapı, komplo teorilerini yanlış bilgi olduğu kadar farklı bilgi kaynaklarından seçici şekilde beslenen, toplumsal gerçekliği belirli bir mantık çerçevesinde yeniden örgütleyen, toplumsal anlam üretimine katkı sunarak ahlaki bir cemaatin sınırlarının belirleyen üretken bir epistemik pratik olarak da kavramamızı olanaklı kılmaktadır. Barkun’un komplo kültürü tartışmasında da gözlemlenebileceği gibi komplo teorileri bilgiyi hiyerarşik olarak yeniden örgütlemekte ve “herkesin bilmediği” gizli hakikatlere erişim iddiası üzerinden alternatif bir epistemik otorite inşa etmektedir.

Ancak komplo teorilerini bir bilgi formu olarak ele almanın, bu anlatıları meşrulaştırmak veya bilimsel bilgiyle eşdeğer tutmak anlamına gelmediğinin altı özellikle çizilmelidir. Burada önerilen agnostik tavır, komplo teorilerinin doğruluğu veya yanlışlığı hakkında yargıyı askıya almayı değil analitik odağı, epistemolojik bir değerlendirmeden bu anlatıların toplumsal işlevlerine kaydırmayı amaçlamaktadır. Komplo teorilerini bir bilgi formu olarak okumak, bu anlatıların bireylerin dünyayı anlamlandırma, toplumsal aidiyetlerini kurma, siyasal öznelliklerini inşa etme ve toplumsal-siyasal alanda fail olarak konumlanma süreçlerinde nasıl bir rol oynadığını anlamamızı sağlamaktadır. Bir başka ifadeyle, “Doğru mu, yanlış mı?” sorusundan “Ne yapıyor?” sorusuna geçiş, komplo teorilerinin XXI. yüzyılda edindiği yeni toplumsal ve siyasal işlevlerin kavranmasının ön koşuludur.

Bu işlevselci okuma, aynı zamanda, komplo teorilerinin diğer bilgi formlarıyla paylaştığı yapısal benzerlikleri de görünür kılmaktadır. Tıpkı bilimsel bilginin belirli kurumsal mekanizmalar, hakemli dergiler ve akademik topluluklar aracılığıyla meşrulaştırılması gibi, komplo teorileri de sosyal medya ağları, alternatif haber kaynakları ve yüz yüze ilişki ağları vasıtasıyla kendi doğrulama, toplumsal alanda yayılma ve meşrulaştırma mekanizmalarını inşa etmektedir. Bu yapılanma, komplo teorilerini bilimsel bilginin basit bir reddiyesi olarak değil bilgi üretim ve dolaşım süreçlerinin alternatif bir formu olarak kavramamızı olanaklı kılmaktadır. Elbette bu alternatiflerin epistemolojik nitelikleri arasında derin farklar mevcuttur; ancak bu farkları tespit etmek, komplo teorilerini daha baştan akıldışı ve patolojik olarak nitelendirmekten farklı bir analitik tutumdur ve bu tutum, söz konusu anlatıların toplumsal çekiciliğinin ve siyasal etkilerinin daha isabetli bir şekilde anlaşılmasına zemin hazırlamaktadır.

Sonuç olarak, komplo teorilerini okumak, bu anlatıları basitçe çürütmek ya da dolaşımına katılan bireyleri bilişsel yetersizlikle malul özneler olarak nitelendirmekten çok daha fazlasını gerektirmektedir. Komplo teorilerinin bir bilgi formu olarak analizi, bu anlatıların bilimsel, dinî, gündelik ve siyasal bilgi türleriyle nasıl eklemlendiğini, farklı toplumsal aktörlerin bu anlatılarla nasıl farklılaşan biçimlerde ilişkilendiğini ve bu dolaşımın ne gibi somut toplumsal ve siyasal etkiler ürettiğini anlamamızı sağlamaktadır. Bu perspektif, komplo teorilerini yekpare bir yanlış bilinç bloğu olarak değil, toplumsal yaşamın karmaşık dinamikleriyle iç içe geçmiş, üretken ve çok katmanlı bir toplumsal pratik olarak ele almayı mümkün kılmakta ve bu pratiklerin demokratik toplumsal yaşam üzerindeki etkilerinin daha isabetli bir şekilde değerlendirilmesinin de önünü açmaktadır.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.