Ankara’da ahilerin izinde: Hacı Bayram Veli’den Ahi Mesud’a kadim bir yolculuk

Ankara’da kısa bir süre yaşadım, askerliğimin beş ay gibi bir süresi bu şehirde geçti. O dönemde askerlere Kızılay, Çankaya gibi muhitler yasaktı, bize hareket alanı olarak Ulus çevresi bırakılmıştı.

O zamanlar kızdığım bu durumu şimdi bile isteye kendim yaşıyorum; Ankara ziyaretlerimde zorunlu olmadıkça o yasak muhitlere ve benzeri semtlere gitmem, kale çevresi kadim Ankara benim için her dem yeni insanlar, yeni mekânlar tanıdığım keşif alanıdır. Bu keşif alanı yeni okumalarla eski yerleşimlerin izlerini buldukça genişliyor.

Kadim şehirlerin ilçeleri, hatta köyleri dikkatle incelenmelidir. Beypazarı, Ayaş, Nallıhan, Çamlıdere, Kalecik ilçeleri ve bu ilçelerin köyleri ilgiyi hak ediyor. Ulu Camii olan ilçe de var, Beypazarı gibi bir kısmı korunmuş ilçe de vilayet sınırlarında ziyaretçilerini bekliyor.

Ankara dendiğinde herkesin aklına başka şeyler geliyor. Testide ne varsa dışarı o sızacak. Ankara deyince aklıma Ahi Şehri, Hacı Bayram Veli diyarı Engürü geliyor.

konusunda detaylı araştırmalar yapmış. Anadolu’nun her şehrinde ahi izlerini ortaya çıkarmış. Onun rehberliğinde Ankara’da Ahilerin izinde yürüyelim. “Mahalle isimleri: Ahi Hacı Murat, Ahi Tora, Ahi Yakup.”

Üç mahalle adını araştırdığımızda Ahi Tura Camii ve AhiYakup Camii’nin ayakta olduğu görülüyor. Tahmini olarak cami çevresi kırk hane bu mahalleleri oluşturuyordu.

Türbe caminin kıble tarafında ziyaretçilerini bekliyor. Hacı Bayram Veli Hazretleri ziyaretinden sonra yüz metre civarı kuzey doğuda Ahi Yakup Camii’ni ziyaret ediyorum. “Hacı Bayram Veli Sokak’ta yer alan cami, kitabesine göre, 1392 M. (794 H.) yılında Ahi Yakup tarafından tamir ettirilmiştir. Hariminde bulunan alçı mihrabın köşeliğinin tam ortasında ‘Milet’ (İznik) kâsesi olarak belirtilen 20 cm çapında bir kâse yer almaktadır.”

Mescit tamirlerle özelliğini yitirmiş fakat Ahi Yolu’nun işaret taşı olarak mevzisini koruyor. Güneye doğru yürüyerek Ankara erenlerinden Gül Baba ve Şeyh İzzettin Hazretleri’ni ziyaret ettim.

Ahi yolunu yürümeye devam edeceğiz ancak burada Hacı Bayram Veli için bir parantez açalım. Evliya Çelebi seyahatnamesinde uzun uzun anlattığı Ankara ziyaretinde, hatmini bağışlamak üzere Hacı Bayram Veli Hazretleri dergâhına âdeta koşarak gider. O akşam Er Sultan Hazretlerinden rüyasında uyarı alır: “Önce beni ziyaret etmeliydin.” Er Sultan rüyada dediği gibi ertesi gün bir derviş gönderir ve o derviş on bir evliyayı daha tanıtarak pirimizi Er Sultan’ın huzuruna götürür. Ben de âdetim olduğu üzere önce Hacı Bayram-ı Veli Hazretleri’ne uğrardım. Bu sefer Hacı Bayram Veli Hazretleri’ne uğramadan Er Sultan’a selam verdim. Daha önceki okumamda bu noktayı kaçırmışım. Er Sultan’ı önceki gelişlerimde ziyaret etmiştim fakat bu sefer seyyahların pirinin uyarısıyla daha muhabbetli bir ziyaret oldu.

Er Sultan, Hallac Mahmud adıyla bilinir ve türbe mescidi ayaktadır. Hallac yani pamuk, yatak ve yorgan mesleğiyle uğraşan kişi olması onun da bir ahi olduğuna işarettir. İşte burada farkındalık devreye giriyor. Belki bizi yazdıran güç bu farkındalığa mütevazı bir katkı sağlama niyetidir.

• Her şehrin manevi sahibi vardır. Evliya Çelebi bu durumu seyahatnamesinde güzel anlatıyor. Tarih, kültür, insan, şehir seyahatnamede harman olmuş. Bir şehre girdiğinde öncelikle hem yaşayan büyükleri hem de o muhitte sırlanmış evliyayı ziyaret etmiş. Seyahatname’de bazılarının anlama yeteneğinin üzerinde çok sırlar var. Bu nedenle Evliya Çelebi daha dikkatli okunmalıdır.

Dikkat etmeme rağmen çoğu zaman bazı incelikleri kaçırdığımı fark ediyorum. Bu toprakların manevi fatihi Hacı Bayram Veli Hazretleri, Anadolu’nun merkezinde otağını kurmuş. Horasan’dan Somuncu Baba eliyle gelen aşk u muhabbet çerağı Anadolu’yu onun eliyle kuşatmıştır. Anadolu’da her beldede onun manevi izlerini görmek mümkündür.

• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2019/11/21/12/07/resized_f4f6a-e0811b8ahacibayramvelitemsili.jpg

• Kara Medrese âlimi Numan, aşk erinin dokunuşuyla Bayram oldu. “Bayramı imdi Bayramı imdi/ Bayram edersin yâr ile şimdi”. Nice Bayram’lar yetiştirdi, yol açtı, gönül yaptı, şehir kurdu, o dahi yapıldı. “Nâgihan ol şâr’a vardım/ anı ben yapılur gördüm/ Ben dahi bile yapıldım, taş u toprak âresinde”.

  Ethem Cebecioğlu Hacı Bayram Veli

  kitabında ne güzel anlatmış:

  Hacı Bayram Veli, nefsini olgunlaştırmış, toprak gibi mütevazı, toplumun içinde yaşayan, sıkıntılarına katlanan, kurduğu sosyal yardım sandıkları, dergâhında ilimle birlikte tasavvufa önem vermesi, yoksullara, yetimlere, gariplere, dullara, kimsesizlere elini uzatmasıyla tanınan bir Türk sufisidir. Sosyal hayattan kopmayan bu yönüyle Hacı Bayram Veli, hiçbir zaman Allah adamı olmaktan uzak kalmamıştır. Onun imrenilecek iktisadi, içtimai, ahlaki, dinî, ilmî yanın altında yatan sır, şüphesiz ki tasavvufun insan yetiştirmedeki kabiliyetinde aranmalıdır.3

El emeği ile geçinmesi, sosyal sandıklar kurması, ilme değer vermesi Hacı Bayram Veli Hazretleri’ni bu yönüyle ahi geleneğine bağlı büyükler arasına katar.

Şehri tanımak için manevi merkezi bulmak önemlidir. Sabah namazını Hacı Bayram Veli Camii’nde kılıyorum. Bir beklenti var, mübareğin çevresinde bir coşkunluk arıyoruz. Uzaklardan insanlar bu aşk u muhabbeti görmek için geliyorlar. Çevre yapılmış, mübareğin isminden istifade ediliyor fakat insanı yapacak, doyuracak bir şey yok. Bu fakirlik hazretin yanındakilerin kime dost ol - duğunu tam olarak bilmemelerinden kaynaklanıyor. Şehrin hakiki manada nasıl yapıldığını unutmuşuz.

Bizden hatırlatması, diyerek yola devam edelim. Burada zikirler etrafı şenlendirmeli, kazanlar kaynatılıp ikramlar yapılmalıdır. Ahilerin izinde yola devam ederek çarşı içinden kaleye yürüyeceğim.

Bu durum eli iş tutan, bir mesleği olan herkesin Ahilik teşkilatında kendine yer bulduğunu gösterir.

Şehrin kılcal damarlarına işleyen bu teşkilat sayesinde yönetim boşluklarında kaos yaşanmamıştır, yönetim boşluğu olmadığı dönemlerde yeri geldiğinde adaletsiz uygulamalara da ahiler tepkilerini göstermiştir. Ahiler her zaman şehrin dengeleyici unsuru olmuştur.

Bu nazarla şehre baktığımızda bugün dahi meslek erbabı güzel beldelerin ihya olduğunu görmekteyiz.

https://image.piri.net/resim/imagecrop/2019/11/21/12/10/resized_dcb68-2881fa9d25012019140618ahimesutturbe2.jfif

Beyşehir’deki Eşrefoğlu Beyliği Cuma Camii, Birgi’deki Aydınoğlu Beyliği Cuma Camii, Kastamonu’da Çobanoğlu Beyliği Cuma Camii beylikler döneminin ortak mimari özelliklerini yansıtır, özellikle ahşap işçiliğinin zirve örnekleridir.

“Ahi Şerafeddin, adıyla anılan abidevi eseri yaptıran Ahi Hüsameddin el-Hüseynî’nin oğludur. Doğum tarihi bilinmeyen Ahi Şerafeddin’in asıl adı Ahi Muhammed’dir. Sultan Orhan Gazi döneminde, 30 Eylül 1350 tarihinde Ankara’da vefat etmiş, adıyla anılan caminin kuzeydoğusunda ve kendisi tarafından yaptırılan zaviyenin bahçesinde bulunan türbesine defnedilmiştir. Ahi Şerafeddin, ‘Genagi ’ unvanlı amcası Ahi Kemaleddin’in (Ahi Hasan) Süleyman tarafından şehit edilmesinden sonra Ankara ahilerinin reisi olur.”5

• Bu bilgilerden ve büyük eserden yola çıkarak en az üç nesil Ankara’da cuma camii inşa eden bir ahi iktidarından bahsedilebilir.
• Ahiler diğer beldelerde de eserler bırakmışlar fakat bildiğimiz kadarıyla cuma camii niteliğindeki tek eseri Ankara’da imar etmişlerdir.

Hanlar, hamamlar, camiler, Türk evi örnekleri... Bu muhit Altındağ ismini hak ediyor. Ankara’nın altın değerinde kadim kökleri bu ilçede. Her gelişimde yeni keşifler yapıyorum.

Ankara’nın gönül elçisi dostumuz rahmetli Dr. Emin Acar Hoca’nın vakfında çorbanın kaynadığını da belirtiyor; Hacı Bayram Veli çevresi tamamen kurumamış, bir tekkenin çerağı sayesinde gelecek için umutlu olarak şehirden ayrılıyorum.