Bodrum yarımadasının musandıralı evleri tarih ve mimari özellikleriyle inceleniyor
11:00, 26/05/2023, CumaG: Güncelleme: 22:29, 15/01/2026, Perşembe
ArkitektGZT
Musandıralı Ev, Kesit.
Bugünkü yazımızda Bodrum yarımadasının geleneksel mimarisinin bir parçası olan dikdörtgen planlı, toprakla uğraşanların yaşadıkları evler olarak bilinen musandıralı tip yapıları inceleyeceğiz. Bu tip evlerde görülen musandıra, bir iç mekân öğesi olarak dikkatleri üstüne çekiyor. Musandıralı evlerin günümüzde yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olmalarının doğrultusunda yazımızda söz konusu evler hakkında bir farkındalık yaratmak amaçlanıyor.
Cengiz Bektaş,
“Halk Yapı Sanatından Bir Örnek, Bodrum Evleri”
adlı kitabında, konut tipleri için; “Bodrum Evleri çok önemli olmayan ayrıntıları, bir yana bırakılırsa çok kaba çizgileriyle Musandıralı, Sakız ve Kule olmak üzere üç türe ayrılır
“ifadesinde bulunuyor. Bu doğrultuda Bektaş, 1974 ile 1975
yılları arasında Bodrum Evleri
üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda, Bodrum yarımadasının geleneksel konut mimarisinde, üç ayrı ev tipinin
olduğunun altını çiziyor. Bodrum’un geleneksel konutları Kule Tipi Evler
, Sakız Tipi Evler
ve bugünkü yazımızda inceleyecek olduğumuz Musandıralı Tipi Evler
olmak üzere üç ana tip
içinde sınıflandırılabiliyor. Söz konusu bu tiplerin ise zaman içinde ihtiyaçlar sonucu türediği
biliniyor. Yazımızda değinecek olduğumuz tüm bu ev tipleri birbirlerine kütle, oranlar
ve malzeme
bakımından benzer olmalarına rağmen plan, cephe düzeni
ve kullanıcı profili
olarak birbirinden ayrılıyor
. Bu evlerden en eskisikule tip
evlerdir, daha sonra sırasıyla musandıralı
ve sakız
tipi evlerin türediği biliniyor. Yazımızda odaklanacağımız musandıralı ev tipolojisine geçmeden önce siz değerli okuyucularımızla kısaca önce Bodrum’un diğer geleneksel konut tipi örneklerinden olan Sakız ve Kule
tipi evlerden bahsedelim.
Savunma
ve korunma
amacıyla inşa edilen, adeta kale modeli
gibi bir konut tipi olan kule evler
, dışa kapalı yapısı, dışarıdan ulaşılamayacak yükseklikte açılan küçük pencereleri, yüksek yapısı, kaldırılabilen giriş köprüsü, yağ mazgalı ve tüfeklikleri
ile öne çıkıyor. Cengiz Bektaş, kule evlerin, Bodrum’da kale içindeki yerleşimden sonra, kale dışına taşma sırasında yapılan ilk ev türü
olduğunu dile getiriyor. Bodrum yarımadasının geleneksel mimarisinin en eski konut tipolojisine
örnek teşkil eden, kare veya kareye yakın plan tipine
sahip kule tipi evlerin Ege ve Akdeniz'in
pek çok bölgesinde, tarım arazilerini saldırılara
karşı koruma
ve sığınma
amacıyla inşa edildiği biliniyor. Bodrum’un korsan saldırılarına
açık ve sürekli savunmayı gerektiren
özelliği, yerel konut mimarisini
etkiliyor. Yükseklikleri genellikle diğer tip evlerden daha fazla ve girişleri zeminden bir kat yukarıda çözülmüş olan kule tip evler, altında ahır olan musandıralı ev
planıyla aynı planlamaya sahip olmaları ile dikkat çekiyor.
Yaklaşık olarak
18. yüzyılda
inşa edilmeye başlanmış olduğu bilinen bir tip olan sakız tip evlerin
, bugünkü yazımızda detaylı bir şekilde inceleyecek olduğumuz musandıralı ev
tipinden türediği kabul ediliyor. Sakız Adası kökenli ustalar
tarafından yapıldıkları bilindiği için bu ismi alan bu tip evlerde genellikle tarım, ahşap işleri, deniz ve balıkçılıkla
ilgilenen ailelerin yaşamış olduğu biliniyor. Bodrum yarımadasında musandıralı ve kule tip
evlere göre en çok karşılaşılan konut tipi olan sakız tipi evler, musandıralı ev tipolojisi ile benzer
, iki katlı ve dikdörtgen plana sahip olmaları ile öne çıkıyor. Bu evlerin planları genellikle taş duvarlar ile bölünmüş, iki ya da üç odadan
oluşuyor.
Bu evlerde ocak genellikle alt kattaki odalarda yer alıyor. Sakız tipi evlerde de giriş, musandıralı evlerde olduğu gibi üçte birlik oran üzerinde, uzun duvardan veriliyor. Bu evlerin sabah güneşi alması önemli bir etken olmasıyla dikkat çekiyor ve bu doğrultuda sakız tip evlerin girişi gün doğuşuna bakacak şekilde konumlandırılıyor. Bu evlerin uzun cephesinin sekiz metreyi, kısa cephesinin ise beş metreyi aşmadığı biliniyor. Dikdörtgen planlı olan bu evlerde uzun duvarın ortasında bulunan çift kanatlı giriş kapısının iki yanında yapının genişliğine bağlı olarak simetrik veya asimetrik düzende pencereler yer alıyor. Yan cephelerde, ön cephelerde bulunan pencerelerle aynı boyutta iki pencere yer alıyor. Zemin kattaki cephe düzeninin aynısı birinci katta da uygulanıyor. Birinci katta giriş kapısının üzerinde ayazlık denilen çıkma da bulunabiliyor.
Musandıralı evler,
dikdörtgen prizma kütleleri, bahçe
veya avluya açık giriş cepheleri
, manzaraya hâkim başoda pencereleri, terekleri, ahşap dilmeli askı döşeme sistemi, ara katları, topraktan yapılma düz çatılarından yükselen bacaları
ile öne çıkıyor. Farklı kotlarda
yer alan iki adet odanın
olması musandıralı ev tipinin en dikkat çekici özelliği olarak karşımıza çıkıyor. Bu odalar alt ev ve üst ev
olarak adlandırılıyor. Üst ev genellikle alt evden 120 cm ile 150 cm arası yükseltilerek
ayrılıyor. Musandıra kelimesi eski Türk Evi’nde yatak ve şilte konulan dolap a
nlamına geliyor. Bu evlerde ise musandırayla ayrılmış olan yatma bölümü
için kullanılıyor. Ev planının karakterini belirleyen de yapıların bu özelliği oluyor. Genellikle tuvalet, meyve ağaçları, ahır kümes, kuyu bulunan bir bahçe
içinde konumlanan, dış ölçüleri 5x8 metreyi aşmayan, dikdörtgen planlı, yarımşar kat kot farkı olan dört hacimden oluşan musandıralı tip evlerde genellikle tarım ve hayvancılıkla
uğraşanların yaşadığı biliniyor. Bu evlerde tuvalet bahçe duvarının bir köşesinde
konumlanıyor.
Musandıralı evler, az önce de bahsetmiş olduğumuz gibi alt ev ve üst ev olmak üzere iki ayrı bölüme ayrılıyor.
Alt ev
olarak adlandırılan bu alanın bu evlerde pişirme bölümü
olarak kullanıldığı biliniyor. Musandıralı tip evlerde pişirme, giriş bölümü
olan alt evde tavan yüksekliğinin ortalama olarak 2,60-2,80 metre
, depo alanının tavan yüksekliğinin ise 1,70
metre olduğu karşımıza çıkıyor. Bu bölümde yer alan ocak, girişe yakın
veya girişin tam karşısındaki duvarda
yer alıyor. Ocağın bulunduğu alanın yanı ev köşesi
olarak belirleniyor. Oturma bölümünün tavanının yaklaşık olarak 3 metre yüksekliğe sahip olması ferah bir ortam sunuyor. Musandıra bölümünde 1,60-1,80 m olan kat yüksekliği oturma bölümünde üç metreye kadar çıkıyor.Reklam
Musandıralı evlerde, dikdörtgen planın uzun kenarının üçte bir noktasında yer alan giriş kapısı, iç mekânda
ocağın yer aldığı odaya
açılıyor. Bu oda mutfak işlevi
gören alt ev
şeklinde de tanımlanabiliyor. Ocağın iki yanında duvar nişleri
yer alıyor. Ocak duvarının bir köşesinde ise 65-70 cm çapında dairesel bir yıkanma bölümü
olan yunmalık
konumlanıyor. Alt evden birkaç basamak aşağıda kiler, depo
bulunuyor. Kat yüksekliği düşük, basık olan söz konusu bu kat ahır
fonksiyonuyla da kullanılıyor. Depo alanının üstünde bulunan üst ev
, yaşam alanı, giriş mekânından 1,20-1,50 metre
yükseklikte bulunuyor. Alt odayı üst odaya bağlayan merdiven giriş kapısının yanından ya da girişin karşısındaki uzun beden duvarına yaslanarak yükseliyor. Üst odada ısınma
amaçlı küçük bir ocak
daha bulunuyor. Ocağın iki tarafında ise pencereler konumlanıyor. Pencere üstlerinde terek
adı verilen raflar odayı çevreliyor. Üst odada alt odadan daha fazla pencere
bulunuyor. Üst ev oturma odası
amaçlı kullanılıyor. Oturma gereksinimi kerevitlerle (sedir)
ile karşılanıyor. Alt ve üst ev yüklük denilen dolap
ile ayrılıyor. Üst evden merdivenle 1,00-1,20 m çıkılarak musandıra katına
çıkılıyor. İki merdiven de yüklüğün iki yanında konumlanıyor. Yatak ve yorgan bulunan yatma yeri olarak kullanılan musandıra katı sandık odası
işlevini de görüyor.Doğal malzemeler kullanılan bu taş ev tipolojisinde, çatı malzemesi olarak ise çevreden temin edilen,
kamış, erişte
adı verilen yosunlar, kimi zaman zakkum yaprağı
ve killi toprak
kullanılıyor. Eriştenin tuzlu
olması ile suyu çekmesi ise bir iç mekân doğal iklimlendirme
tekniği olarak karşımıza çıkıyor. Musandıralı evlere sıklıkla rastlanılan Bodrum Yalıkavak’ta konumlanan Sandıma Köyü’ndeki
evlerde, doğal malzeme kullanıldığı için herhangi bir atık oluşmadan ilkel olmayan fakat basit bir sürdürülebilirlik
döngüsü kuruluyor. Doğadan gelenin doğaya karışma sürecinde, harabe olmuş köyün yapım ve malzeme detayları günümüzde deneyimlenebiliyor. Bu köydeki musandıralı evlerin çatıları, erişte ve toprak karışımı
ile kaplanıyor. Erişte ve toprak karışımının alt tarafında ise ahşap kaplama bulunmuyor. Musandıralı evlerin çatılarında dilmelerin üzerine kargı (kamış)
demetleri bağlanarak yüzey oluşturuluyor, bu yüzeyin üzerine deniz eriştesi
seriliyor. Erişteler denizden çıkarıldıktan sonra kurutuluyor ve tuzlu olarak
seriliyor böylece zaman geçtikçe çatı arasında çürümüyor ve nemlenmiyor
. Dam yapımında kullanılan bir deniz bitkisi olan deniz eriştesi
üzerine ise yaklaşık 20-30 cm kalınlıkta, kuruyunca çatlayan bir toprak olan geren toprağı seriliyor ve üzeri loğ taşı ile düzeltiliyor. Bu şekilde çatı örtüsü dış etkenlerden korunuyor.
Bu yazımızda geleneksel Bodrum Evleri’nden
Musandıralı Ev, Sakız Tipi Ev ve Kule Evi
inceledik. Bu evlerin tasarım ve planlamaya bağlı olarak farklı özelliklere sahip olduklarını gördük.Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.