Selçuklu tezhip sanatında münhanî motifinin yeri
13:00, 12/01/2022, ÇarşambaG: Güncelleme: 12:16, 13/01/2026, Salı
ArkitektGZT
Duâ-yı Yevmül-Ehad isimli yazmanın zahriye tezhibinde münhanîli kenarsuyu deseni.
Münhanî, hayvan resimlerinin üsluplaştırılmasıyla ortaya çıkan tezhip sanatı motiflerinden biridir. Bu motif, tezhip sanatında bordür alanlarında veya müstakil desenler olarak düzenlenir. Süsleme sanatında 11.yy-15yy. dönemleri arasında, zencerekle birlikte devrinin simgesi bir motif olur. Selçuklu Dönemi eserlerinde sıkça yer alır. Bu sebepten literatürde, Selçuklu münhanisi olarak da geçer. Münhani motifi Osmanlı Dönemi’nde önemini kaybeder.
Münhanî
deseni yuvarlak dönüşlü eğri
lerden meydana geldiği için, ismini Arapçada eğri çizgi
anlamına gelen münhanî kelimesinden alır. Biçim olarak kuş tüylerinin veya balık pullarının
üst üste sıralanmasına benzetilir. Bu motif, tezhip sanatında genellikle rûmî motifi
ile birlikte kullanılır. Fakat rûmî veya diğer tezhip motifleri gibi bir hat üzerinde belirli aralıklarla sıralanmaz ve desen içinde kendinden başka bir motifin yer almasına izin vermez. Kompozisyonlarda
birbirlerine bitişik halde yerleştirilir. Münhanî deseni
bazen madalyon formunda
bazen de bordür
olarak, sanki birbirinin arkasından çıkacak gibi düzenlenir.
Münhanî motifi, etkili olduğu dönemde
kitap sanatlarında
yer aldığı gibi mimari tezyin unsuru
olarak da kullanılır. Selçuklu taş işçiliği geleneği
, Büyük Selçuklulardan, Anadolu Selçuklularına
doğru devam eder. Taş, ahşap ve çini
bezemelerinde yer almış münhani motifi, erken dönem Osmanlı mimarisinde
de varlığını hissettirir.Münhanî motifini gördüğümüz bazı mimari eserler;
Kastamonu Yılanlı Darüşşifâsı’nın dış avlu giriş kapısı, Yâkutîyye Medresesi taş tezyinatı, İshak Paşa Sarayı, Karaman Hâtuniye Medresesi
olarak sıralanabilir.
Münhanî tezhip unsuru, kenar bezemelerinde
iki tür olarak kullanılır: Simetrili kenar bezemeleri
ve yürüyen/eşit aralıklarda tekrar eden kenar bezemeleri
. Simetrili münhanîli kenar bezemeleri, cedvele dik iki simetri ekseni arasına
yerleşir. Münhanî formunun eğri kısmının uzantıları, bir odak noktasında kesişecek şekilde
tasarlanır. Bu birim yapının simetrisi alınarak, desen çoğaltılır.Yürüyen münhanîli kenar bezemelerinde
ise birim alandaki desen, eşit aralıklarla aynı yönde birbirinin peşi sıra tekrar eder. Köşe veya orta noktalarda, münhanî deseninin yönünü değiştirmek için simetri kullanılır. Daire veya oval formların kenar bezemelerinde de aynı tasarım prensibi geçerlidir. Münhanî arasuları
, iki cedvel arasına yerleşebildiği gibi, tek cedvel üzerine dendanlı bir kenarsuyu olarak
da düzenlenir.
Tezhip sanatında
münhani formunun uygulanması
, bir boyama tekniği olan tonlama usûlü
ile yapılır. Tonlama, bir rengin iki-üç farklı tonlarının hazırlanarak üst üste boyanması şeklinde gerçekleştirilir. En içte en koyu renk olup, aynı rengin açığa doğru aynı kalınlıkta boyanmasıyla uygulama yapılmış olur. Hazırlanan en koyu zemin rengiyle münhani motifinin kontürü
çekilir, ayrıca nüanslı bir tahrir
yapılmaz. Münhanî motifinin tonlama tekniği
ile uygulanması, desene derinlik
kazandırır.
Örneklerine en çok
Selçuklu Dönemi eserlerinde
rastladığımız münhanî motifi, Beylikler dönemi Kur’anlarında süsleme unsuru olarak sıkça yer alır. Münhanî motifinin tezhip sanatında yoğun olarak kullanıldığı dönemde; kenarsuyu, arasuyu veya cüz gülleri
kısımlarında yer aldığı görülür. Osmanlı dönemi tezhip sanatındaki
kullanım alanı ise hizip gülleri, duraklar ve çok ince sular
olarak sınırlıdır. Münhanî motifi, 15.yy Fatih Dönemi tezhibinde
tamamen unutulmaz fakat 16.yy Klasik Dönem’de
de kullanılmaz.
Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.