Taşlık Kahvesi, Sedad Hakkı Eldem’in kayıp mirası
10:00, 04/07/2022, PazartesiG: Güncelleme: 11:07, 16/01/2026, Cuma
ArkitektGZT
Taşlık Şark Kahvesi, Fotoğraf: Cengiz Bektaş, Salt Araştırma.
Sedad Hakkı Eldem’in en tanınan yapılarından biri olan Taşlık Kahvesi, bir zamanlar Maçka sırtlarında konumlanıyordu. Yapı, Amcazade Hüseyin Paşa Yalısı’nı güncel bir şekilde yorumlayan plan tipiyle mimarlık tarihinde öne çıkıyor. Günümüze ulaşamayan yapının İstanbul manzarasına karşı fotoğrafları ise halen hayallerimizi süslemeye devam ediyor.
Osmanlı Devleti’nin dağılma döneminde
modern ama öze dönüşü de yansıtan
bir mimari arayışa gidiliyor ve bu dönemde Birinci Ulusal Mimarlık Akımı
doğuyor. 1900’lü yılların başına denk gelen ve nispeten etkisi daha kısa süren bu akımın ardından çağdaş modernist bir akım
etkili olmaya başlıyor. Ancak takvim 1940’ları gösterdiğinde İkinci Dünya Savaşı
ile birlikte dünyaya yeni bir milliyetçilik dalgası yayılıyor. Tam da bu dönemde öz kaynaklarımıza döneceğimiz
, kendi “milli”
mimarimizi yansıtacağımız yapılar yapma hedefi oluşuyor. İkinci Ulusalcı Mimarlık
ya da Milli Mimari
olarak anılan bu dönemde tarihi yapıları referans alan
ve onu yorumlayarak güncel bir tasarım ortaya koymayı
amaçlayan yapılar inşa ediliyor. Bu yıllarda aktif olarak çalışmalar yapan Sedad Hakkı Eldem
’in tasarladığı Taşlık Kahvesi
de Boğaz’ın en eski sakinlerinden olan Amcazade Yalısı
’nın plan tipini örnek alan
ve döneminde adından sıkça bahsedilen yapılardan biridir. Yapı, Taşlık Parkı’nın içinde inşa ediliyor.
Taşlık Parkı
, Sultan Abdülaziz zamanında yapımına başlanan ancak tamamlanmayan bir yapının temel taşları kaldırılarak ve hafriyat çukuru doldurularak halka açılıyor. Daha sonra Taşlık Parkı’nı canlandırma hedefiyle
Maçka sırtlarında Taşlık Kahvesi
inşa ediliyor. Parkta o dönemde Taşlık Kahvesi’nin dışında bir büfe ve tuvaletler yer alıyor. 1947-1948
tarihleri arasında inşa edilen yapı, önceleri sadece kahvehane
olarak kullanılsa da zamanla mutfak ilave ediliyor
ve lokanta olarak hizmet vermeye başlıyor.
O dönemde
Arkitekt
dergisinde yayımlanan yazıda bu ekleme olayı Sedad Hakkı Eldem
’in ağzından şu şekilde aktarılıyor: “İki sene evvel inşasına başlanan, bu bina zaman ile program değişikliği geçirmiş, sadece kahve olarak başlanmış iken, mutfak ilâvesiyle ayni zamanda lokanta olmuştur. En nihayette de, ufak bir bar daha kazanmıştır. Böylelikle plân eski sadeliğini ve maksadını kaybetmiş, fakat bugünkü ihtiyaca daha uygun bir hale gelmiştir.”
Yapı,
III. Ahmed Dönemi
’nden günümüze ulaşan en önemli yapılardan biri olan Amcazade Yalısı
’ndaki T plan tipini
örnek alıyor. Bu plan tipi sayesinde manzaraya uç yönlerinden açılabilen
bir mekan elde ediliyor. Taşlık Kahvesi’nin plan tipi incelendiğinde Yalı’dan farklı olarak orta salona bir kol daha eklendiği
görülüyor. Eklenen bu kolda giriş
ve servis birimleri
yer alıyor. Yapının cumbalarında kanatlar birer kademe yükseltilerek sedir
ile çevreleniyor. Betonarme iskelete
sahip olan yapı, alandaki mevcut istinat duvarlarının üzerine payandalarla
oturtuluyor.
Eldem, Kahve’nin orta salonuna
mermer döşemeli havuz ve fıskiye
yerleştiriyor. İçeride ve dışarıdaki duvarlar ahşapla kaplanıyor
ve kaplamalar saçaklara kadar devam ettiriliyor. Yapıdaki diğer tüm detaylarda da ahşap tercih ediliyor. Geniş bir çatı
planlanan yapıda çatı kaplaması
olarak bakır
kullanılıyor. Eldem eski bir plan tipini kullandığı için bazı mimarlar tarafından eklektisizm
yapmaklasuçlansa da bu plan tipini yorumlayarak dönemi için önemli bir yapı ortaya koyuyor. Eldem yazdığı yazıda plan tipini şöyle anlatıyor: “Bu plân tipi, eski mimarimizin, en çok tutunmuş unsurlarından biridir. Cenah veya çıkmalar programın zenginliğine göre 1’den 4’e kadar olabilir.”1
Böylece geçmişte kullanılan ve aslında yoruma açık bir plan tipini ele alan Eldem, güncel malzeme kullanımıyla İkinci Ulusalcı Mimarlık Akımı’nın önemli yapılarından birini tasarlıyor.
1980
’lere gelindiğinde Swiss Otel
’in inşası için Sedad Hakkı Eldem’den izin alınarak yapı yıkılıyor
ve aynı arazide başka bir yere yapının yapılacağına dair söz veriliyor. Ancak bu yapının inşa görevi Eldem’e verilmiyor. Dönemin mimarlık camiasında bu haber üzüntüyle karşılanırken Mimarlık Dergisi
’nde şöyle bir yazı yazılıyor: “Dolmabahçe Sarayı'nınn ardında Taşlık sırtlarında inşa edilmekte olan, deniz görünüşü on sekiz kat yüksekliğinde Bosfor Oteli'nin ana kütlelerinin yavaş yavaş belirmeye başladığı bu günlerde kentli, gördüklerine inanamayacaktır. Nasıl olur, nasıl olabilir diyebilir. Bu durumu Boğaziçi'nin Marmara girişinde en etkili topoğrafik noktada kent siluetine kaba, haksız bir müdahale olarak görebilir.”3 B
u paragrafın hemen ardından camiaya yönelik eleştiri de ekleniyor: “Mimarlar özel toplantılarında Boğaziçi'nin doğal karakteristiklerinden istinat duvarlarından birine oturtulmuş Şark kahvesinin yok edilişine ağıtlar yakmış, daha dramatik, kalıcı ve asırlar boyu kentliye görsel huzursuzluk verecek olan otelin inşa edilişini unutur gibi olmuş, veya üstün güçler karşısında çaresizliklerini kabullenmişler, Mimarlar Odası'nın mücadelesini, direnişini destekleyerek umutlanmışlardır.”3
Pek çok eleştiriye rağmen ne yazık ki dönemin önemli yapılarından biri orijinal haliyle günümüze ulaşmayı başaramıyor.Taşlık Kahvesi
Maçka, İstanbul
Sedad Hakkı Eldem
Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.