Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü
13:00, 14/10/2023, Cumartesi
ArkitektGZT
Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü, Kaynak: Salt Araştırma arşivi.
Cumhuriyet Dönemi’nin ilk milli bankası ünvanına sahip Türkiye İş Bankası’nın kuruluşunda var olan bir yapı dönüştürülse de bankanın büyüme hızıyla yeni bir yapı inşa edilme ihtiyacı doğuyor. Bunun için Ankara’da Bankalar Caddesi olarak adlandırılan cadde üzerindeki stratejik bir konumda Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü, Guilio Mongeri tarafından tasarlanıyor. Ulusal Mimarlık Dönemi’nde inşa edilen banka binası, cephesindeki süslemeler ile öne çıkıyor. Yapı yıllarca hizmet verdikten sonra Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığında oynadığı önemli role binaen banka tarafından müzeye dönüştürülüyor.
Yüzyıllar boyunca ticaretin kalbinin attığı yerleşimlerden biri olan Galata’da
1880 yılı itibarıyla finans yapıları ortaya çıkıyor ve günümüzde Bankalar Caddesi olarak bilinen cadde üzerinde sıra sıra bankalar inşa ediliyor. Yabancı sermayeler aracılığıyla
Antik Yunan ve Rönesans’ı canlandırmak isteyen bir üslupla tasarlanan bu yapılar, Osmanlı ekonomisinin ele geçirilmesi planında önemli bir rol oynuyor.
1880-1920 yılları arasında cüsseli banka yapılarıyla gözde olan bu cadde, Cumhuriyet’in ilanı sonrasında tartışılan bir konum haline geliyor. Yeni kurulan ve milli değerleri savunan Türkiye Cumhuriyeti’nde ekonomik bağımsızlığın ilan edilmesi büyük bir önem arz ediyor
ve Osmanlı’yı temsil eden İstanbul’dan başkent ünvanı alınarak bu ünvan Anadolu’nun ortasında konumlanan Ankara’ya veriliyor. Hızla imar faaliyetlerine girişilen başkentte Dr. Carl Christoph Lörcher
1924’te bir kent planı hazırlıyor ve kuzey ucu Hakimiyet-i Milliye Meydanı’na açılan arterin
ticaret ve prestij bölgesi olarak kurgulanmasına karar veriyor. Yabancı sermayenin gücünü gösteren Galata Bankalar Caddesi yerine Ankara’da kaynağını Selçuklu ve Osmanlı mimarisinden alan yeni bir Bankalar Caddesi, bu kararlar eşiğinde kurulmaya başlanıyor.
Bankalar Caddesi’nin Millî Mücadele zamanında
yönetim üssü olan birinci meclisin bulunduğu Hakimiyet-i Milliye Meydanı’nın uzantısında
konumlandırılıyor olması siyasi otoritenin milli ve bağımsız ekonomi ile ilişkisi açısından
önem taşıyor. Selçuklu ve Osmanlı mimarisinin özelliklerinin çağdaş malzemeler ile yeniden yorumlandığı
Ulusalcı Mimarlık Akımı’nın örneği olarak tasarlanan yapılar, ulusal bağımsızlık ve ekonomik bağımsızlık arasında bir ilişki kurulduğunu gösteriyor. Ulusalcı dönemin öne çıkan aktörlerinden olan Vedat Tek, Kemaleddin Bey, Arif Hikmet Koyunoğlu
ile birlikte Ankara’nın inşasında önemli bir rol oynayan Giulio Mongeri;
Bankalar Caddesi üzerinde yer alan Osmanlı Bankası (1926), Ziraat Bankası (1926-1929), Tekel Başmüdürlüğü (1928)
ve İş Bankası’nı (1929)
tasarlayarak bu caddenin yeni kurulan devletin varlığını temsil eden bir merkeze dönüşmesini sağlıyor. Bu cadde üzerinde Mongeri’nin son tasarımı olan İş Bankası yapısı, bankanın kurumsal kimliğinin mimari olarak anlaşılması için önemli örneklerden biri
olarak ortaya çıkıyor. III. Umum Müdürlüğü Binası olarak isimlendirilen yapının
mimarisi kadar kuruluş hikayesi de dönemin ekonomik gelişmelerini anlamak için önemli bilgiler veriyor.
Türkiye İş Bankası, bankacılık politikalarının belirlenmesinde etkili rol oynayan
İzmir İktisat Kongresi’nin (
1923) üzerinden bir yıl geçtikten sonra Cumhuriyet Dönemi’nin ilk milli bankası ünvanıyla
kuruluyor. Ankara Palas’ın yanındaki 2 katlı binalardan biri bankaya tahsil ediliyor ancak 9 Eylül 1924’teki resmi açılış
İstasyon Caddesi’ndeki II. Umum Müdürlüğü ile Ankara Merkez Şubesi’nin ortak kullandığı binada
gerçekleştiriliyor. Kısa zamanda alan ihtiyacının ortaya çıkmasıyla var olan bir binanın kiralanması düşünülse de satın alınan araziye yeni bir yapı inşa edilmesine
karar veriliyor. Ankara Palas ile Belediye Bahçesi arasında bir arazi satın alınsa da mülkiyet sorunları nedeniyle kullanılamıyor ve Bankalar Caddesi’nin kuzeydoğu ucundaki köşe parsele
Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü inşa ediliyor.
Proje, caddedeki diğer bankaların da mimarı olan Mongeri tarafından tasarlanırken inşası için 4 ayrı teklif alınıyor ve
projenin inşa görevi 477.000 lira teklif sunan Erzurumlu Nafiz Bey’e
veriliyor. 1927’de başlayan inşaatta daha önce öngörülemeyen zemin güçlendirme çalışmaları, asansör, paratoner, su tulumbalarının masrafları
ile birlikte tasarımdaki mobilya ve malzemelerin pahalı tutması sonucunda 1929 yılı haziran ayında 736.118 liraya tamamlanıyor.
Bu dönemde henüz 4.000.000 lira sermayeye sahip olan
Türkiye İş Bankası’nın böylesine büyük bütçelerle inşa edilmesi tepkiyle karşılanıyor. İhtiyacının üstünde bir büyüklükte inşa edilen yapının bir kısmı iş hanı işleviyle kiraya verilse de
zamanla banka büyüyor ve yetersiz kalacak hale geldiğinde ekler yapılarak alan büyütülmeye çalışılıyor. *
Bodrum ve zemin üzeri 4 kattan meydana gelen
Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü, köşe parseldeki simetrik tasarımıyla
dikkat çekiyor. 1956 ve 1973 senelerindeki eklemelere kadar ikizkenar üçgen plan sistemine
sahip olan yapıya güney ucu yuvarlatılmış olan köşeden giriliyor.
Yüksek zeminli girişin ardındaki dikdörtgen planlı hol, oval olarak planlanmış ana salona
açılıyor. Bu salon, banka hizmet holü
olarak işlevlendirilirken üst katın galeri olarak şekillendirilmesiyle iki kat yüksekliğine sahip hale geliyor ve holün üzeri çelik konstrüksiyonlu cam kubbe ile örtülüyor.
Katlar arasındaki bağlantı merdiven ve asansörler ile sağlanırken bu düşey sirkülasyon alanlarına giden koridorlara ofis birimleri
yerleştiriliyor. Yapı betonarme sistemle inşa ediliyor.
Modern tipte bir plan çözümlemesine sahip olan yapıda
Mongeri, yapının iç tasarımında geleneksel mimari öğeleri kadar Gotik üslubu hissettiren öğeler de kullanıyor ve yapıda eklektik anlayışın örneklerinden biri görülebiliyor. Özellikle oval salonda kullandığı çapraz tonozlar ile hole Gotik mimariyi andıran bir görünüm
kazandırıyor. Tonozların üzerine yapılan bezemelerde ise mukarnaslı başlıklar kullanılıyor ve galerinin kenarlarına üzerinde bankanın da logosunun olduğu taş panolar yerleştiriliyor.
Selçuklu desenlerinin kullanıldığı bu hol gösterişli duruşu ile yapı için simgesel bir özellik kazanıyor.
Henüz mimari arayışların devam ettiği Erken Cumhuriyet Dönemi içinde yapı önemli bir yer ediniyor.
Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü, Ulusal Mimarlık Dönemi’ni temsil eden en önemli tasarım öğelerini
cephesinde sergiliyor.
Düşey etkinin ön planda tutulduğu cephe tasarımını bozmamak için başlangıçta planlanan saçaklı kırma çatı yerine
inşaat aşamasında düz bir çatı
yapılıyor. Çatının üzerine yapının ismini ve kuruluş tarihi olan 26 Ağustos 1924’ü
öne çıkaran bir pano yerleştiriliyor. Yapının cephesi temel olarak 3 bölüme ayrılıyor:
Yüksek zeminin ve pencerelerin sivri kemerlerle vurgulandığı alt bölüm,
1-2 ve 3. Katları birbirini tamamlayacak şekilde yerleştiren orta bölüm
ve yapının bitişini zenginleştiren üst bölüm.
Bu bölümlerin vurgusunu yapmak için yatay hatlar kullanılıyor. Bodrum kat taş taklidi sıvayla kaplanırken yapının kuzey cephesi hariç diğer kısımlarında pembe renkli Ankara Taşı
tercih ediliyor.
Yapının güney cephesinde yer alan ana girişin üzerindeki
cam örtülü sundurma,
barok stilini andıran dalgalı ve eğrisel formuyla dikkat çekiyor.
Sivri kemerli kapıya merdivenle ulaşılırken kapı kemeri mukarnas başlıklı sütunlar üzerine
oturuyor. Sundurmanın iki ucuna yerleştirilen sekiz kenarlı fenerler ile kapının hemen iki yanında simetrik olarak kurgulanan sivri kemerli pencereler, yapıya anıtsal bir duruş katıyor.
Bitki motiflerinin kullanıldığı bezemeler ile yapı ulusal kimliğini pekiştiriyor ancak cephede kullanılan sağır nişler bu kimliğe zıt bir öğe olarak kullanılıyor. 1 ve 2. katlarda dikdörtgen planlanan pencereler 3. katta sivri kemerle bitiriliyor ve böylece cephedeki düşey etki pekiştiriliyor.
Yapıda yalnızca küçük balkonlar aracılığıyla çıkma yapılarak bu etki azaltılıyor. Ön cepheye oranla daha az süsleme bulunan simetrik yan cepheler, plasterlerle 5 parçaya ayrılıyor.
Baştaki ve sondaki parça çatıda barok üslüplu 2 boyutlu kulelerle bitiriliyor. Bu cephelerde yer alan giriş kapıları ise beş dilimli kemerli niş içinde
olacak şekilde tasarlanıyor. Ana giriş kapısına oranla oldukça sade bir tasarım yapılıyor.
Türkiye İş Bankası'nın kuruluş yıllarında büyük bir yankı uyandıran
Türkiye İş Bankası III. Umum Müdürlüğü,
günümüzde Türkiye’nin iktisadi bağımsızlığının serüvenine eşlik edişini tüm halk ile paylaşmak adına müzeye dönüştürülüyor.
Binanın içinin yenilenmesi ve müze olarak işlevlendirilmesi işini Tetrazon'dan Burçak Madran üstleniyor.
Ziyaretçilerini ekonomik bağımsızlık yolculuğuna çıkaran müzenin metinlerini Prof. Zafer Toprak
yazarken grafik tasarımı Emre Senan
imzası taşıyor. Ankara’da Erken Cumhuriyet Dönemi’nin simgelerinden birine dönüşmüş olan yapıyı
pazartesi günleri hariç her gün 10.00-17.00 arasında ziyaret edebilirsiniz.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.