Kazasker Mustafa İzzet Efendi, vefatının 150. yılında anıldı

Vefatının 150. yılında,

Hattat, neyzen, bestekâr ve şair Kazasker Mustafa İzzet Efendi’ye rahmetle…

“Hutût-ı mütenevviada Şeyh-i sânî ve İmâd-ı Îrânî ve müsâbık-ı Fîsâgoras u Fârâbi,

ilm ü kemâlde bî-müdânî, re'isü’l-ulemâ, nakîbü'l-eşraf kilârî Mustafa İzzet Efendi…”

(Tayyarzâde Ahmed Atâ)

Burada, mûsikî kabiliyetinin Sultan II. Mahmud’un musahiblerinden, bestekâr Kömürcüzâde Hâfız Efendi’nin dikkatini çekmesi üzerine ve onun teşvikiyle, henüz 13 yaşındayken sultanın huzuruna çıkarılmıştır. Okuduğu naʻt-ı şerîfi çok beğenen Sultan II. Mahmud, kendisinin Enderûn’a alınmasını emretmiş ancak yaşının küçüklüğünden dolayı üç yıl kadar Silahdar Ahmed Paşazâde Ali Bey’in himayesinde, ardından bir üç yıl daha Galatasarayı Ocağı’nda eğitimini sürdürmüştür. Ali Bey’in dairesinde iken Çömez Mustafa Vâsıf Efendi’den (ö. 1269/1853) usta-çırak usûlü ile sülüs ve nesih hat eğitimi almaya başladığı bilinmektedir. Galatasarayı’nda tahsil gördüğü dönemle çakışan, 1233/1818 tarihli bir kıtasında kullandığı “İzzetî” mahlası ise bu mahlasın kendisine hat icâzetiyle birlikte verilmiş olabileceğini düşündürmektedir. 1234/1818-19 tarihli ve çok yakın zamanda Floransa Milli Kütüphanesi’nde tespit edilip neşredilen en erken tarihli Mushaf’ının ketebesinde de yine aynı mahlası kullanarak hocasının Mustafa Vâsıf olduğunu belirtmektedir. (Kendisi daha sonraları bu mahlası “İzzet”e dönüştürmüştür) 1819-20 senesinde Enderûn’a nakledilerek, hüsnühat ve mûsikî seviyesini ilerletmiştir. Ta’lik hattının büyük üstadı Yesârizâde Mustafa İzzet Efendi’den (ö. 1265/1849) de, ta’lik meşklerini yenileyip icâzet almaya hak kazanmıştır. Bu yıllarda sesinin güzelliğinin yanı sıra neyzenliği ile de saray mûsikî fasıllarının önde gelen isimlerinden olmuştur.

On yıl civarında bir süre boyunca saray hayatının içerisinde bulunan Mustafa İzzet Efendi, geçirdiği bu zaman diliminin akabinde, bilinmeyen sebeplerle saray teşrifatından uzaklaşmak istediğinde, hac vazifesini gerekçe göstererek alabildiği izinle saraydan ayrılmıştır. Vazifesini yerine getirip İstanbul’a döndüğünde ise bu durumu bildirmeden sûfîyane bir hayat yaşamaya başlamıştır. Kaynaklarda, bu gizlilik durumunun anlaşılmasının Sultan II. Mahmud’u oldukça öfkelendirdiği; Kömürcüzâde’nin araya girerek sultanı yumuşatması üzerine, Mustafa İzzet Efendi’nin yeniden saray fasıllarına katıldığı aktarılmaktadır. O yıllarda bir yandan da Ashâb-ı Kirâm’ın Eyüp ve civarında onarılmakta olan türbelerinin tamir kitâbelerini yazmıştır. II. Mahmud’un 1839’da vefatı sonrasında, Eyüp Camii hatipliği vazifesini istemiş, bu görev beraberinde geçimi için kendisine Laleli Camii Evkaf Kaymakamlığı görevi de verilmiştir. Sultan Abdülmecid dönemi, daha başka görevlerin de uhdesine tevdi edildiği bir devre olmuştur. Bunlar arasında, çeşitli mektep ve medreseler beraberinde, şehzâdegâna hüsnühat muallimliği, Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliyye âzâlığı, sultanın ikinci imamlığı, seyyidliği sebebiyle nakîbüleşraflık gibi resmi görevlerin yanı sıra; Anadolu ve Rumeli Kazaskerliği pâyeleri de bulunmaktadır. 1861’de Sultan Abdülaziz’in tahta çıkışıyla, sahip olduğu ilmi derinliğe istinaden, o vakitlerde boşalan “reisü’l ulemâlık” unvanı da kendisine tevcih edilmiştir.

Siyasi, askeri ve iktisadi çalkantılarla şekillenen bir asırda yaşayan Kazasker Mustafa İzzet Efendi, Türk sanatı tarihine, adeta kıymetli bir mücevher mesabesindeki çok yönlü şahsiyetiyle armağan edilmiş gibidir. Onun hat ve mûsikî sahalarındaki üstün kabiliyetini M. Uğur Derman: “ …hattatlar içinde Kazasker âyarında bir mûsikîşinas yoktur, mûsikîşinaslar içinde de onun âyarında bir hattat yoktur.” diyerek veciz bir biçimde özetlemiştir. Yazı tarzı, Mustafa Râkım Efendi ile Mahmud Celâleddin Efendi üsluplarının arasında bir çizgide vasıflandırılmaktadır. Sanatında titizliğiyle tanınan Kazasker Mustafa İzzet Efendi, hatiplik vazifesi sebebiyle cuma günleri yazı yazamadığından, bir günlük aranın bile hattatların el kudretine yansıyacağını belirtmiş, bu hususu “Cumartesi günleri yazdığım yazıları aradan kırk yıl geçse ensesinden tanırım.” sözüyle ifade etmiştir.

Mehmed Özçay

Ayasofya Camii’nde Kazasker yazıları altında bir cuma namazı

Yazıdaki kudretini göstermeye, sadece Ayasofya-i Kebir Camii’ndeki kubbe yazısı ve 35 cm kalınlığında kalem ölçüsüyle, 7,5 metre çapındaki dairevi levhalara, kareleme usulüyle büyüterek meydana getirdiği İsm-i Celâl, İsm-i Nebî, Çeharyâr ve Hasaneyn levhaları bile yeterlidir. Zira, harflerin anatomik ve estetik duruşlarını muhafaza ederek bu ölçekte yazı büyütebilmek oldukça zor bir maharettir. Mısır’da ve hatta Washington’daki Özgürlük Anıtı üzerinde bile bir kitâbesi bulunan Mustafa İzzet Efendi’nin, kitâbe ve levhaları beraberinde kubbe yazılarının bulunduğu mimari yapılardan başlıcaları; Bursa Ulu, Hırka-i Şerîf, Kasımpaşa Piyale, Yahya Efendi ve Küçük Mecidiye camileridir. Bu grupta yer alan, İstanbul Üniversitesi taçkapısının iç kısmındaki celî ta’lik kitâbesi de yüksek seviyedeki yazılarından bir diğeridir. Yazma eserleri arasında ise on bir Kur’an-ı Kerîm, pek çok Delâilü’l Hayrât, En’am-ı Şerîf, Amme Cüzü, Evrâd-ı Şerîf ve hurde talikle istinsah ettiği çeşitli kitaplar bulunmaktadır. Sayısız murakkaa, kıta ve levha türünde verdiği eserleri bünyesinde, büyük boyda yazdığı hilyeleriyle, hilye yazma geleneğinde yeni bir tarzın başlamasına öncülük etmiştir. Mehmed Şefik Bey, Muhsinzâde Abdullah Bey, Vahdetî, Abdullah Zühdî, Hasan Rıza Efendi, Kayışzâde Hafız Osman, Siyâhi Selim Efendi, Mehmed Hilmi Efendi ve İlmî Efendiler, onun en meşhur talebelerindendir.

Kazasker Mustafa İzzet Efendi'nin bir Hilye-i Şerif levhası (TSMK-GY Koleksiyonu)

27 Şevval 1293/15 Kasım 1876’da vefat ettiğinde, ceddi Şeyh İsmail Rûmî’nin de medfûn bulunduğu Tophane’deki Kâdirîhâne haziresine defnedilmiştir. Defni esnasında bir zât “Efendiler, buraya gömdüğümüz bir maarif sandığıdır.” cümlesiyle onun mertebesine dikkat çekmiştir. Kabir kitâbesini mükemmel bir celî sülüs hat ile talebelerinden Muhsinzâde Abdullah yazmıştır. Ait olduğu medeniyetin anlam dünyasını, elinden gelen en güzel biçimde yansıtma gayretiyle geçirdiği ömrüne sayısız eser sığdıran Kazasker Mustafa İzzet Efendi’nin âsârının dünya durdukça var olması duasıyla, ruhu şâd olsun…

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.