Rey şehri: Dünyanın gelini olarak anılan kadim başkent

Fahreddin er-Râzî, doğduğu ve şanıyla anıldığı bu kadim şehirle ilgili anlattığı hikâyede, zamanın birinde adamlarıyla diyar diyar nam kazanmak için bereketli toprakları gezen iki kardeşten bahseder bize. Nihayetinde “güzel tepelik” dedikleri yere ikna olup postlarını buraya seren Rey ile Râz. Bu iki cevval adam, bayındır ülkelerini kurmak için fedakârca vazifeye koyulup çalışmaya başlarlar; yıllar yılları kovalayıp gün gelip sıra birlikte omuz omuza inşa ettikleri güzel şehirlerine ad vermeye geldiğinde, ikisi de ayrı ayrı haklarından vazgeçmeyerek kendi tercihlerinde karar kılarlar.

Rey ile Râz. İki kardeşin de emeklerini kendi isimleriyle taçlandırmaktaki ısrarı, meselenin şehrin kadim bilgelerinin akıl meclisinde çözülmesini gerektirmiştir ki, istişâre sonucunda çıkan hükme razı olduklarına dair ahaliye bozulmaz bir yemin verirler. Bilge Meclis’ten karar çıkar, mühür hükümdür öyleyse: Şehrin adı büyük kardeş Rey’le anılacak, ama bu şehre mensup kişilerin, sanatkârların, cümle âlimlerin nisbesi olarak her daim küçük kardeşin ismi kullanılacaktır. İşte o gün bugündür, Rey şehrine mensup kişilere Râzî denilerek Rey ve Râz birlikte anılmıştır. Râzî derler o allâme âlime işte bu yüzden, Rey şehrinden Fahreddin.

Rey, İran’ın en kadim şehirlerinden biridir. Elburz Dağları’nın kuzeyindeki ovaya doğru uzanan küçük bir çıkıntının (güzel tepelik) üzerinde yükselmiştir ilk olarak. Bugün banliyösü haline geldiği Tahran, bir zamanlar Rey şehrinin küçük köylerinden yalnızca biriydi. Rey’in tarihî İpek Yolu üzerindeki konumuyla birlikte Horasan, Cürcân, Irak ve Taberistân arasındaki bağlantılı şehir olması, yıllar içinde politik önemini de tahkim etmiştir. Yunan tarihçileri bu şehre Rhagae diyordu. Tarihî kaynaklarda Rey şehri üç unvanla anılır: Arûsu’d-Dünyâ / Dünyanın Gelini, Ümmühâtü’l-Bilâd / Şehirlerin Anası ve Şeyhü’l-Bilâd / Şehirlerin Şeyhi. Coğrafyacı İstahrî, Yakût el-Hamevî’nin “yeşillikten parlayan şehir” dediği Rey’in tarihsel konumunu şu sözlerle betimler: “Rey, Bağdat’tan sonra doğudaki en mâmur şehirdir. Her ne kadar Nîşâbûr ondan yüzölçüm olarak daha geniş olsa da, evlerinin, bağ ve bahçelerinin çokluğu, arazisinin verimliliği ve gelişmişliği bakımından Rey daha üstündür.”

Taht-ı Rey

Hz. Ömer döneminde fethedildikten sonra sırasıyla Emevîler, Abbâsîler, Tâhirîler, Saffârîler, Sâmânîler, Sâcoğulları, Ziyârîler, Büveyhîler ve Gazneliler'in hâkimiyetinde bulunan Rey şehri, zamanın mührüyle unutulmaz bir Selçuklu başkentidir. Üç kudretli sultan; Tuğrul Bey, Alparslan ve Melikşah, Rey’de tahta çıktılar. Tuğrul Bey’in vefat ettiği bu şehir, onun uykusunu emanet ettiği ebedî istirahatgâh oldu artık. Selçuklular sonrasında Hârizmşahlar’ın eline geçen Rey, Moğolların gazabına uğrayarak telafisi mümkün olmayan tahribatlara, ağır yıkımlara ve büyük katliamlara sahne oldu. Eski ihtişamından eser kalmayan Rey’in, Timurlu ve Safevî hâkimiyetlerinden sonra zayıflayan varlığına, 1796 yılında Kaçar Hanedanı’nın Tahran’ı başkent seçmesiyle son darbe vuruldu ve şehir tarihten tamamen silindi. Ama Tuğrul Bey’in şehrine emanet ettiği bengî uykusu, Rey’e geçmişin görkemini hatırlatan manevi bir tapu hükmündedir bugün. O kutlu uykunun mekânı Tuğrul Kulesi (Günbed-i Tuğrul Beg), Şah Abdülazîm Türbesi ve Taberek harabeleriyle birlikte eski Rey’in hikâyesini yaşatan zamansız âbidelerdir.

Şehriyar rüzgârlarından bir şehir

Mezopotamya, Horasan ve Orta Asya arasındaki köprü şehir Rey’in, Hz. Âdem’in oğlu Hz. Şît tarafından kurulduğu rivayet edilir. İbnü’l-Esîr, dünyada inşa edilen ilk şehrin Rey olduğunu söyler meselâ; İbn Hurdâzbih’e göre Rey, Zülkarneyn’in emriyle varlık bulmuştur. Yunanlı Hârâkles Rey şehrinin bütün Med şehirlerinden daha büyük olduğunu yazar. İbn Fakîh ise bu şehre Bûr-i İncîr der. Tuğrul Bey’e, Büveyhîlerden kalma saray harabelerinde saklı, değerli taşlar, mücevherler ve altın küplerinden oluşan büyük bir hazine hediye etmişti Rey. Türklere uğurlu bir şehirdi; Sultan Alparslan’ın 1063’te emir ve hâciblerine hil‘at verdiği payitaht. Abbâsî Halifesi Mehdî-Billâh’ın şehre gelişi ise Rey’in bahtını güzelleştirmişti.

Büyük İskender’in Hindistan’a yürürken soluklandığı, Hasan Sabbâh’ın doğup büyüdüğü, Reyli Zerdüşt’ün kutsal ateşinin harlandığı, ilk İsmâilî karargâhının kurulduğu, Abbâsî veliahtlarının sancağı, Partların ilkbahar başkenti, Ahura Mazda’nın on ikinci kutsal şehri; isyan edenlerin sığınağı, mağlup olanların meydanı, taht isteyenlerin arzusu, baş isteyenlerin son sözü. Rey derler adına: Ümmü’l-Bilâd, Arûsü’l-Cihân, Bâbü’t-Tüccâr. Günde beş vakit nevbet çaldırıldı sultan kapılarında; İbrâhim Yınal yıldırımlar yağdırdı surlarına; Tuğrul Bey inciler dizdi gerdanına. İmar edildi, taç edildi, terk edildi, tart edildi, altına bandırıldı, ateşe atıldı. Kapısından ordular, bahtından şehriyar rüzgârları eksik olmadı hiç. Hasan Sabbâh’ın sırlı gözlerine sis burada çöktü; İbn Sînâ el-Meʿâd’ını burada yazdı; Bîrûnî burada göğe baktı.

Râges, Rhagae, Rhei, Rey… Sadık Hidayet’in Kör Baykuş’uyla şehri selamlayalım: “Odamın yanında karanlık, küçük bir oda daha var. Odamda dışarıya, ayaktakımlarının dünyasına bakan iki pencere: biri avluya bakıyor, ötekinden sokak görülüyor. Rey kentine bağlantım var böylece. Binlerce eğri büğrü sokağı, basık evleri, mektep ve kervansaraylarıyla ‘Dünyanın Gelini’ dedikleri kenttir bu. Dünyanın en büyük kenti bilinen ve odamın gerisinde nefes alan, yaşayan kent. Köşemde gözlerimi yumduğumda onun o karışık gölgelerini hayal ederim. Kentin köşklerinden, mescitlerinden, bahçelerinden beni etkileyen, gözümün önünde canlanan tek şeydir bu gölgeler.”

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.