Sultan II. Abdülhamid'in İngiltere'ye gönderdiği şeyhülislâm:Abdullah Quilliam

İngiltere’de İslâm ve Müslümanların tarihi ile ilgili bir konu ne zaman gündeme gelse, Şeyh Abdullah Quilliam (1856-1932) ilk akla gelen isimlerden olur. Nitekim İngiltere’deki Kube Publishing Yayınevi’nce neşrolunan Viktorya Zamanı Britanyası’nda İslâm: Abdullah Quilliam’ın Hayatı ve Zamanı (2010) adlı eser Ron Geaves tarafından hazırlanmıştır. Ron Geaves, Liverpool Hope Üniversitesi’nde ‘Karşılaştırmalı Dinler’ alanında çalışmalar yapan bir araştırmacı olup, özellikle Güney Asya Dinleri ve Din konularında uzmanlaşmış bir profesördür.

Abdullah Quilliam’ın hayatı hakkında en geniş bilgilerin bulunduğu kitabın kapağında eser şu ifadelerle tanıtılır: “1893 yılında Osmanlı Halifesi II. Abdülhamid tarafından Britanya Adaları Şeyhi olarak takdir edilen ve karizmatik bir vâiz olan Quilliam, Viktorya zamanı Liverpool şehrinde İslâmiyet’i kabul eden önemli sayıda kişinin oluşturduğu son derece dikkat çeken bir Müslüman cemaati vücuda getirdi. Başarılı bir avukat olan Quilliam, şehrin fakir insanlarının hakları için mücadele etti.”

Belki de önümüzdeki aylarda yine İngiltere Müslümanları veya Britanya Adalarında 1770-1918 arasında İslâm’ın serüvenini ele alan bir başka eserin yayınlandığını göreceğiz. Bu eserin yazarı Yaqub Zeki, İngiltere’deki Şeyhülislâm’ı tanıtmaktan çok, Britanya Adalarındaki Şeyhul İslâmlığın konumunu tartışmaya açmaktadır. Onun yaklaşımına göre Quilliam, Osmanlı bürokrasisi için İngiltere basınındaki ilgili haberleri ya İngiltere Elçiliği ya da doğrudan saraya bildiren veya raporlar veren bir haber kaynağı idi. İkinci olarak, Sultan II. Abdülhamid, Quilliam’a tarafsız bir kişi olarak güvenmiş olup devlet idaresinin iç politikasıyla ilgisi olmadığını göz önüne alarak onu 1894 yılında Şeyhülislâmlık pâyesi ile taltif etmiştir. Yaqub Zeki, bunun en belirgin sebebinin, Osmanlılarla Habsburglar arasında Bosna konusunda ortaya çıkmış olan benzeri olaylar ve konularda Osmanlı hâkimiyeti dışındaki Müslüman azınlıkları desteklemeye yönelik olabileceğini düşündürmektedir.

Bu konudaki görüş ve yorumları daha da zenginleştirmek mümkün. Ancak, bu yazımızda daha çok Abdullah Quilliam’ın Osmanlı sarayı, bir başka ifade ile Yıldız Sarayı ile ilişkilerine dair Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi’nde bulunan birkaç belgeyi tanıtmakla yetineceğiz.

Arşivde yer alan belgelerden ilki; 1306/1890 yılına ait olan, Abdülhak Hamid’in İngiltere’de çıkan Star gazetesinde o zaman Quilliam ile gerçekleştirilmiş bir röportajın kendi takdimi ile yapılmış bir tercümesini ihtiva eden bir metin. İlk defa yayınlanan bu belge, Quilliam’ın Osmanlı devlet erkânı tarafından tanındığını ve hakkında sarayın bilgilendirildiğini gösteren bir rapor hükmünde. Artık bundan sonra Abdullah Quilliam sık sık yazışmalara konu olmuş; ya kendisi tarafından ya da farklı kaynaklarca hakkında bilgiler akmaya devam etmiştir. İşte bunlar arasında, Quilliam’ın faaliyetleri, Liverpool’daki Müslüman cemaati, onlar hakkında İngiltere basınında çıkan haberler ve yorumlar ile doğrudan kendisi, ailesi veya yakınları hakkında yaklaşık 20 sene (1890-1910) süren farklı zamanlarda yapılmış yazışmalar bulunmaktadır.

Abdullah Quilliam tarafından bizzat yazılmış olanlarda, çok sade olarak mührü ile “Kulları İngiliz Müslümanı” veya “Şeyh Abdullah Kuviliyam” gibi imzalar attığı görülür. Bu arada kendisinin Liverpool’da çalışma bürosunun anteti olarak görülen “Office of the sheikh-ul-islam of the British Isles” veya “Abdullah Kuviliam İngiltere Şeyhülislâm’ı” ibareleri, doğrudan kendisinin Şeyhülislâm olarak kabul edildiğini veya kendisine bu pâyenin verildiğini gösterir.

Ayrıca faaliyetleri sebebi ile takdir edildiğini gösteren taltifnâmeler verildiğini de belgelerden anlamak mümkün. Nitekim Yıldız Saray-ı Hümâyûnu Baş Kitabet Dairesi’nce kaleme alınan bir taltifnâmede Abdullah Quilliam’a 4. dereceden bir Osmanlı Nişanı verildiği anlaşılıyor. Metni şöyledir:

Devlet tarafından üstün hizmet karşılığı verilen, çoğunlukla süslü ve kıymetli taşlarla bezenmiş bir çeşit madalyon olan “Nişân-ı Osmânî”nin yalnız Abdullah Quilliam’a değil, aynı zamanda ailesi efrâdına da verildiğini görüyoruz. Buna örnek olarak, yanda Osmanlıca aslını gördüğümüz 121 irade numaralı belgeyi aşağıya aynen aktarıyoruz:

Bu belgeden anlaşıldığı üzere Abdullah Quilliam’ın 2 eşi bulunmaktadır. Ayrıca 2 kızı ile 1 oğlunun adı geçtiği gibi, amcası da zikredilir. Bu belge sayesinde sadece kendisi hakkında değil, ailesi hakkında bilgiye ulaşıldığı gibi, onların Müslüman olduklarını da öğrenmemiz bakımından önem taşır. Bu belgede adı geçmeyen küçük oğlu Ahmed hakkında da, İstanbul’da “Mekteb-ı Sultanîye’ye meccânen ve leyli (yatılı) olarak” kaydedildiğini gösteren bir başka belgeden bilgi sahibi olmaktayız.

Abdullah Quilliam’ın Osmanlı sınırları içinde de faaliyet gösterdiğini ve bu görevlerinin günü gününe takip edildiğini Yıldız Sarayı Baş Kitâbet Dairesi’ne gelen bir başka telgraftan anlıyoruz.

Manastır’dan Şifre:

Bu örneklerden anladığımıza göre Abdullah Quilliam ile ilgili yapılacak araştırmalarda Osmanlı arşivinde bulunan onlarca belgenin mutlaka değerlendirilmesi gerekiyor. Hatta yazımızın başında da belirttiğimiz gibi, İngiltere’de yayınlanan çalışmalar gözden geçirilmeli ve İngiliz arşivleri de mutlaka taranmalıdır. Bu yolla sadece Osmanlı tarafından “Britanya Şeyhülislâmı” olarak tayin edilen Abdullah Quilliam’ın hayatı hakkında bilgiler elde edilmekle kalınmayacak, aynı zamanda İngiltere’de İslâm’ın ve Müslümanların tarihi hakkında da yeni bilgi ve belgelere ulaşılacaktır.