Türklerin gözüyle Filistin’in manda yılları

İçeride Filistin hesaplaşması

Mersinli Cemal Paşa’nın polemiğe dahil olmasıyla büyüyen tartışma bir Filistin hesaplaşmasına neden oldu. Fakat Mütareke Döneminde vuku bulan işgaller nedeniyle Filistin hesaplaşması, tarafların sağduyulu davranması nedeniyle yerini Millî Mücadele’ye bıraktı.

Filistin, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Milletler Cemiyeti tarafından İngiltere’nin mandasına verildi. 1920-1948 arasında süren manda döneminde Filistin, uzun süreli Arap-Yahudi çatışmalarına sahne oldu. 1920 ve 1921 yılında Filistin’in farklı şehirlerinde çıkan çatışmalarda çok sayıda Arap ve Yahudi katledildi.

Beyaz kitap ve Filistin Devleti vaadi

Yahudilerin nüfusuyla birlikte artan mülkiyeti karşısında Araplar günden güne infiale geliyordu. Kudüs Müftüsü Hacı Emin el-Hüseyni liderliğinde örgütlenen Araplar, 1933 ve 1936 yıllarında büyük bir ayaklanma başlattı. İngilizlerin, Arap ve Yahudileri uzlaştırmak amacıyla 1938 yılında düzenlediği Londra Konferansı, başarısızlıkla sonuçlandı. Bunun üzerine İngiltere Hükümeti, 1939 yılında yayımladığı Macdonald Beyaz Kitabıyla 10 yıl içinde Filistin’e bağımsızlık vererek burada bir bağımsız Filistin Devleti kurmayı kararlaştırdı.

Haganah, Irgun, Stern gibi Yahudi terör örgütleri

Türk kamuoyunda Filistin

Genel siyasete dokunacak haberleri yasak

Türk gazeteleri, Filistin’le ilgili yazılarında tarafgirlik yapmaktan kaçınırken mümkün mertebe tarafsız bir değerlendirme yapıyordu. Bunda memleketin genel siyasetine dokunacak haberleri yasaklayan 1931 Tarihli Matbuat Kanunu’nun rolü büyüktür. Türk köşe yazarları, Şerif Hüseyin ayaklanmasının Araplara pahalıya mâl olduğu ve İngiliz-Yahudi işgaline zemin hazırladığı hususunda hemfikirdi.

Filistinli Araplar, Yahudilerle mücadelede Atatürk’ün liderliğinde sürdürülen Millî Mücadele’yi örnek alıyordu. Cumhuriyet’in Kudüs muhabiri, Kudüs Müftüsü Hacı Emin el-Hüseyni’nin Atatürk’ün İngilizlere yaptığı gibi silahlı bir mücadeleyi benimsediğini aktarıyordu. Bu durum, Filistinli Arapların Türkiye ile duygu bağlarının devam ettiğini ve belki de Türkiye’den bir yardım istediğine işaret ediyordu.

Türk kamuoyunun duyarsızlığına Filistin'den sitem

Buna karşılık Türk kamuoyu, Filistin sorununa karşı tarafsız kalmayı tercih etti. Bunda Osmanlı ordusunun maruz kaldığı Şerif Hüseyin ayaklanması ve bunun Türk kamuoyunda yarattığı acı hatıralar etkili oldu. Hükümete yakın Cumhuriyet, 1935 yılında İngiliz Star gazetesinde Türkiye’nin Filistin’le ilişkisini konu edinen bir haber üzerine “…Türkler, kendi topraklarından başka yerlerin muhafazası için bir damla kan dökmemek lazım geldiğini Umûmi Harpte aldıkları acı derslerle öğrenmişlerdir” diyordu.

Aynı gazete, Hacı Emin El-Hüseyni’nin Daily Telgraph’ta Filistinli Arapların İngilizler yerine bir Türk mandasını istediği yönünde çıkan bir haber için “…Bugün ve yarın ne bir Türk mandası ne de Türkiye’nin İngiltere siyasetine müteveccih bir politikası mevzubahis olabilir. Filistin hakkındaki temennimiz de Filistin’in imparatorluktan ayrılan bütün memleketler için olduğu gibi saadeti ve refahıdır” diyerek kamuoyunun duyarsızlığını vurguluyordu.

Türkiye Yahudileri ve Filistin

Türkiye Yahudileri, Lozan Antlaşması’nın kendilerine tanıdığı azınlık haklarından feragat ederek Türkiye Cumhuriyeti kanunlarına tâbi oldu. Yahudiler, Türkiye’de Avrupa’da olduğu gibi bir Yahudi aleyhtarlığına mâruz kalmadan huzur içinde yaşadılar. Fakat Filistin’de patlak veren Arap-Yahudi çatışmalarına bigâne kalmayıp gelişmeleri yakından takip ettiler.

Siyonist Türkiye'de yasaklandı

1934 yılında Trakya’nın bazı şehirlerinde Yahudilere yönelik yapılan bazı saldırılar, Yahudilerin yeniden durumunu değerlendirmesine enden oldu. Trakya Olaylarından sonra bazı Siyonist Yahudiler, Türkiye’de Filistin’e göçleri teşvik eden örgütler kurmaya başladı. Bu dönemde Filistin’e ilk Yahudi göçleri de başlamış oldu.

• Tek Parti Hükümeti Filistin’i İngiltere’nin iç meselesi olarak gördü

• Türk dış politikası, iki dünya savaşı arasında Lozan statüsünün devamı ve Avrupalı devletlere karşı bir denge kurma yönünde oluştu. Tek parti hükümeti, Filistin mandasını İngiltere’nin bir iç sorunu olarak gördüğünden Filistin’e karşı duyarsız kaldı. Bu nedenle Türkiye’nin İslâmî dayanışma bağlamında Filistinli Müslüman Araplara bir desteği veya yardımı olmadı.
• 1931 yılında Kudüs’te toplanan İslam Konferansı’na davet edilen Türkiye, konferansa “şeriatçı” olduğu gerekçesiyle katılmadığı gibi içeriğine de sert tepki gösterdi.
• Dönemin Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, konferans hakkında, “Bu kongre hakkında bize de davetnameler gönderilmiştir. Fakat milletleri terakki yolundan alıkoyan, bu itibarla müessif neticeleri artık münakaşa mevzuu olmayan böyle teşebbüslerle Cumhuriyet Türkiye’sinin bir alâkası olmayacağı tabiidir.” diyordu.
• Kudüs Müftüsü Hacı Emin el-Hüseyni Arap Yüksek Komitesi Reisi sıfatıyla Cumhurbaşkanı Atatürk’e yazdığı 19 Temmuz 1937 tarihli uzun bir mektupta, İngilizlerin Arapların haklarını çiğnediğinden bahisle Filistin’in taksimi kararından vazgeçilmesi hususunda yardım istedi. Yine 1938 yılında Atatürk’e yazdığı başka bir mektupta, Filistin’i Yahudileştirmek isteyen İngilizlere karşı kendisinden Arapların tezine destek vermesini talep etti.

• Mustafa Kemal Filistin müftüsünün taleplerini reddetti

• Müftü, çözüm için Yahudi göçünün yasaklanmasını, İngilizlerin Filistin mandasını bırakmasını ve Araplara karşı olan tedhiş siyasetinden vazgeçmesini ve Filistin’de azınlık hukukunun sağlanarak Araplara bağımsızlık verilmesini zorunlu görüyordu. Fakat Müftünün bu talepleri, tarafsız bir politika izleyen Atatürk tarafından olumsuz karşılandı.
• Müftü Hacı Emin el-Hüseyni, İkinci Dünya Savaşı esnasında Türkiye’ye gelmek istedi. Fakat Müftünün talebi, tek parti hükümeti tarafından reddedildi. Bu nedenle Müftü, yeri geldikçe “Filistin Türk olduğu halde Türkiye Filistin’le alâkadar olmuyor” diye sitem ederdi.
• 

  https://image.piri.net/resim/imagecrop/2023/12/21/02/44/resized_c8ffb-7ee14b5bjerusalem2cholyland2cca.jpg

• Kudüs müftüsünü reddettiler Haim Weizman'la görüştüler

• Tek parti hükümeti, Filistin’deki Arap-Yahudi çatışmalarında sadece Araplara karşı değil, aynı zamanda Yahudilere karşı da duyarsız kaldı. Haim Weizman, 1938 yılının Kasım ayında Londra’dan Filistin’e dönerken Türkiye’yi de ziyaret etti. Birkaç gün Türkiye’de kalan Weizman, İstanbul ve Ankara’da resmi temaslarda bulundu. Weizman’ın amacı, Türkiye’nin Filistin’de hüküm süren Arap-Yahudi-İngiliz çatışmasındaki görüşünü öğrenmek ve Nazi Almanya’sından kaçan Yahudileri Türkiye’ye yerleştirmekti.
• İki yüz bin Alman Yahudisi’nin Türkiye’ye yerleştirilmesini teklif eden Weizman, vaktiyle Theodor Herzl’in Sultan Abdülhamid’e teklif ettiği gibi Türkiye’ye önemli miktarda dış kredi bulabileceğini vadetti. Fakat Weizman’ın bu teklifi, göçün Türkiye’ye getirebileceği ekonomik ve sosyal sorunlar nedeniyle olumsuz karşılandı.

• ‘Ecnebi Yahudileri memleketimize kabul etmeyeceğiz’

• Başvekil Refik Saydam’ın 1939 Ocak ayında gazetecilere yaptığı açıklama, Weizman’a kesin bir cevap teşkil etti. Saydam, “Tebaamızdan olan Yahudiler hakkında vatandaş muamelesi yapıyoruz. Bu prensip hiçbir vakit değişmez. Herkes kendi işi gücü ile meşgul olmalıdır. Ecnebi Yahudilere gelince başka memleketlerde tazyike uğramış Yahudileri ne kütle halinde ne de fert fert memleketimize kabul etmeyeceğiz” diyordu.

• Türkiye, Batılı Yahudilerin Filistin'e taşınmasına yardımcı oldu

• Tek parti hükümeti, Avrupa’da Alman lider Adolph Hitler’in körüklediği Yahudi mülteciler sorununda bir denge siyaseti takip etti. Bunda İkinci Dünya Savaş öncesi Türkiye üzerinde yoğunlaşan faşist Alman propagandası etkili oldu. Bu dönemde Türkiye, İngiltere ve Fransa örneğinde olduğu gibi Almanya’yı da gücendirecek politikalardan uzak duruyordu. Fakat Türkiye, savaş esnasında uyguladığı “transit geçiş” uygulamasıyla Yahudi mültecilerin Filistin’e geçmesine yardımcı oldu.
• Türkiye’nin bu tavrı, Filistin’de Yahudileri kayıran bir politika olarak algılanmamalıdır. Çünkü Türkiye’nin Yahudilere karşı tavrı insânî olduğu gibi bunların arasında bulunan nitelikli bilim adamı ve sanatkârları devlet kademelerinde uygun yerlere yerleştirme yönünde oluşmuştu.
• Türkiye Cumhuriyeti Filistin’deki Arap-Yahudi çatışmalarına, sorunun 1947 yılında Birlemiş Milletlere gelmesine kadar duyarsız kaldı. Fakat sorunun büyüyerek bir Ortadoğu çatışmasına dönüşmesiyle birlikte zorunlu olarak Filistin’le ilgilenmeye başladı.
• Türkiye, 1947 yılında BM’de Filistin’in bölünmesini reddetti fakat savaş sonrasında uyguladığı ABD endeksli dış politika nedeniyle 1949 yılında İsrail’i tanıyan ilk Müslüman ülke oldu. Türkiye’nin Filistin politikası, Soğuk Savaş’ta uluslararası ilişkilerin gelişimine göre şekillenirken, Türk kamuoyu 1948’de başlayan Arap-İsrail Savaşından itibaren Filistinli Arapları destekleyecektir.