Savaşmadan kazanmak

Bir deney düşünün. Birbirinin dilini hiç bilmeyen iki insan ilk kez karşı karşıya geliyorlar. Ne yaparlar?

Muhtemelen gülümserler. Elleriyle, mimikleriyle, bedenleriyle iletişim kurmaya çalışırlar. Karşısındakinin adını, parmaklarıyla anlatabilecekleri sayıları, taklit edebilecekleri sesleri, sessiz film oynar gibi her şeyi deneyerek söylemek istediklerini göstermeye çalışırlar. Çoğu zaman bu karşılaşma eğlenceli, kahkahalarla dolu bir karşılaşma olur ve iki taraf da birbiri hakkında bir şeyler öğrenir. Sizin de başınıza gelmiş olması çok muhtemel.

Şimdi aynı dili konuşan iki insanı düşünün. Yıllarca birlikte yaşamış, binlerce kelime paylaşmış iki insan. Gece yarısı bir masada, saatlerce konuşuyorlar. Sabah olduğunda ikisi de anlaşılamamış hissediyor.

Nasıl oluyor bu?

Dil iletişim için var. Konuşma bunun için icat edildi, yazı bunun için gelişti — ikisi de dışa dönük, ikisi de bir başkasına ulaşmak için. Ama bir noktada insan dili içe çevirmeyi öğrendi. Kendi kendine mahkeme kurdu, savunmasını hazırladı. Hikayesini içinden kendine tekrar tekrar anlattı ve tam o anda, karşısındaki insan yavaş yavaş kaybolmaya başladı.

İki bin beş yüz yıl önce Sun Tzu şunu yazdı: en büyük zafer, savaşmadan kazanılandır. Onu bugün çoğumuz yanlış okuyoruz ve savaş ustası sanıyoruz. Oysa kitabının on üç bölümün tamamı, savaşı gereksiz kılmak için yazılmıştı. Sun Tzu'nun asıl meselesi şuydu: gerçek komutan, karşısındakini okuyandır. Kendi planını değil — karşısındaki insanı. Arazisini, zamanlamasını, sessizliğini. Sun Tzu için iletişim, konuşmadan çok önce başlar. Beden var, hareket var, zamanlama var. Bunlar dilin ulaşamadığı yerlere ulaşır.

Niccolò Machiavelli ise bambaşka bir yerden söylüyor aynı şeyi. Floransa'da sürgüne gönderilmiş, işkence görmüş, yoksulluk içinde yaşamış bir adam. Beş yüz yıldır kötü adam ilan ediliyor yazdıklarından ötürü. Ama Prens'i gerçekten okuduğunuzda şunu görüyorsunuz: bu kırılmış bir idealistin en dürüst kitabı. İnsanlar güç ister, korku hisseder, çıkar güder — diyor Machiavelli. Ve ekliyor: insanlar size söylediklerini değil, hissettirdiklerini hatırlar. Yani Machiavelli de kelimenin ötesine işaret ediyor. Gerçek temas, söylenende değil — hissedilende.

Ve bir de Hayy var.

Onikinci yüzyılda İbn Tufeyl'in ıssız bir adaya bıraktığı çocuk. Kimse ona konuşmayı öğretmedi, kimse dünyayı açıklamadı. Hayy sadece baktı. Taşlara, hayvanlara, gökyüzüne, ölüme. Ve bakarak anladı — dil olmadan, kavram olmadan, iç ses olmadan. Çünkü iç ses yoktu ki. İçe kapanacak araç henüz elinde değildi. Hayy her zaman dışarıdaydı. Her zaman karşısındakindeydi.

Sonra insanlarla karşılaştı. Ve şaşırdı — onların karmaşıklığına değil, onların neden bu kadar çok savaştığına. Birbirleriyle, kendileriyle, dünyayla. Hayy adada hiç savaşmamıştı. Çünkü iç mahkemesi yoktu. Savunacak bir hikayesi yoktu. Susmak ile konuşmak arasında savaşmıyordu.

Sonra dili öğrendi. Ve o temas zorlaştı.

İşte bu üç adamın bize söylediği şey, bence, aynı noktaya çıkıyor: biz aynı dili konuştuğumuz anda anlaşmanın önündeki bütün engeller kalktı diye düşünüyoruz. Oysa tam o an yeni bir engel doğuyor: Anlaştığımız yanılsaması. Dili biliriz, o yüzden çaba göstermeyiz. Dinlemeyiz hazırlarız, bakmayız biliriz zaten.

Dilini bilmediğimiz biriyle karşılaştığımızda ise bu iç mahkeme duruyor. Çünkü işlevsiz. Başka bir şey açılıyor — gerçek dikkat, gerçek merak, gerçek bakış. O çaresiz karşılaşmada, paradoks olarak, gerçek temas mümkün oluyor.

Sun Tzu bunu strateji olarak biliyor. Machiavelli bunu güç olarak biliyor. Hayy bunu, daha dil öğrenmeden, yaşayarak biliyor.

Belki sormamız gereken soru şu: aynı dili konuştuğumuz insanlarla, dilimizi bilmiyormuşuz gibi karşılaşabilir miyiz? Hazır cevaplarımızı bir kenara bırakıp, işaret ederek, gülümseyerek, yüzü okumaya çalışarak?

Savaşmadan kazanmak, Sun Tzu'nun iki bin beş yüz yıl önce söylediği şey, hâlâ bekliyor. Çünkü hâlâ karşımızdakini görmek yerine, içimizde onun kendi yarattığımız bir versiyonuyla konuşmaya devam ediyoruz.