C5+1 Zirvesi Orta Asya ülkelerine ne vaat ediyor?

Zirve, madencilik ortaklıkları ve havacılık anlaşmaları da dâhil olmak üzere 130 milyar doları aşan ticarî taahhütlerle neticelendi. Ayrıca ticaret, enerji, eğitim ve dijital teknoloji alanlarında daha yakın bağlar kurma planlarını özetleyen resmi bir Ekonomik İşbirliği Ortak Bildirisi de yayımlandı. Washington, Beyaz Saray'da ilk kez düzenlenen toplantıyla net bir mesaj verdi: ABD, uzun süredir egemen oldukları bir bölgede Rusya ve Çin ile ekonomik ve stratejik alanlarda rekabet etmeyi amaçlıyor.

C5+1 toplantısında Donald Trump, geleneksel olarak Rusya'ya ve son yıllarda Çin'e ve Türkiye’ye yönelen ülkelere, nadir toprak metalleri ve mineral yataklarının geliştirilmesi için büyük sözleşmeler, Boeing 787 Dreamliner uçaklarının tedariki için ticaret anlaşmaları, Wabtec lokomotifleri, yapay zekâ çipleri, tarım makineleri vb. şeklinde bir "Amerikan alternatifi" teklif etti.

30 yılda hiçbir ABD Başkanı’nın ziyaret etmediği bölge

Zirvede ABD Başkanı Trump, "Ne yazık ki önceki Amerikan başkanları bu bölgeyi tamamen görmezden geldi" diyerek çoğu kişinin bölgenin önemini anlamadığını belirtti. Zirveden bir gün önce ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da Orta Asya ülkelerinin dışişleri bakanlarıyla yaptığı toplantıda, ülkesinin son 10 yıldır Orta Asya'ya yeterince ehemmiyet vermediğini belirterek Washington'ın bölgedeki ekonomik çıkarlarını ilerletmek için ek fırsatlar bulmak amacıyla bu hatayı düzeltmeyi planladığını ifade etti.

Hem Trump’ın hem de Rubio’nun sözlerinde hakikat vardı çünkü bağımsızlıklarını kazandıktan sonra ABD hükumetleri için Orta Asya “Rusya’nın arka bahçesi” olarak görüldü. 2000 yılında başkanlık koltuğuna oturan Putin bölgeye 77, Şi Cinping ise 15 ziyaret gerçekleştirdi. Cumhurbaşkanı Erdoğan başbakanlık dönemi de dâhil olmakla beraber görev sürecinde bölgeyi 32 kez ziyaret etti. Görevdeki hiçbir Amerikan başkanı, C5 ülkelerinden hiçbirini ziyaret etmedi ve bakan düzeyindeki ziyaretler de nadirdi.

Siyasi diyalogdan somut projelere yeni adımlar

ABD Dışişleri Bakanları Kerry, Pompeo ve Blinken Orta Asya'yı yalnızca bir kez ziyaret etti. En son bir ABD savunma bakanı bölgeyi ziyaret ettiğinde tarihler 2006’yı gösteriyordu. Mevcut "C5+1" formatı, on yıl önce Dışişleri Bakanı Kerry'nin girişimiyle Obama yönetimi tarafından oluşturulmuştu. İlk başkanlık zirvesi ise Eylül 2023'te BM Genel Kurulu'nun oturum aralarında Joe Biden tarafından düzenlenmişti. C5+1 formatı 2015’te başlatıldığında daha çok siyâsî diyalog, güvenlik ve bölgesel işbirliği başlıklarına odaklanan, ama “müşahhas proje” üretmekte zorlanan bir platformdu. 6 Kasım’daki Washington zirvesi bu açıdan bir kırılma noktası olarak görülüyor. Orta Asya ülkeleriyle ABD arasındaki ticaret hacmi de ziyaretlerle orantılı. ABD ile Orta Asya ülkeleri arasındaki ticaret hacmi 2024 yılı itibarıyla 7,2 milyar doları bulurken, bunun %75’i de Kazakistan’ın payına düşmüştü. Aynı dönemde Çin'in bu ülkelerle ticaret hacmi 94,7 milyar dolar, Rusya'nınki ise 47 milyar doları aşmıştı.

Ana gündem bölgenin nadir toprak metalleri

Orta Asya, Amerikan nadir toprak metalleri tedarik zinciri için umut vadeden bir bölge olarak gündeme geliyor. Zira ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu, bölgede 28'den fazla aktif olarak geliştirilmiş yatak ve yaklaşık 150 keşfedilmiş saha bulunduğunu bildiriyor. Rüzgâr türbini yapımından akıllı telefonlara ve savaş uçağı motorlarına kadar çeşitli alanlarda kullanılan on yedi elementin yanı sıra Kazakistan'da uranyum, Özbekistan'da bakır, altın ve diğer stratejik minerallerden oluşan geniş yataklar keşfedildi. Türkmenistan'daki gaz rezervleri ise milyarlar ile ifade ediliyor.

Kazakistan’la 17.2 milyar dolarlık anlaşmalar

Kazakistan dünyanın en büyük tungsten yataklarından birini geliştirmek için ABD ile bir anlaşma yaptığını duyurdu. Değeri 1,1 milyar dolar olan anlaşma kapsamında, Amerikan şirketi Cove Capital Group, Kazakistan devlet madencilik şirketiyle ortak girişimde yüzde 70 hisse alacak.

Ayrıca ABD İhracat-İthalat Bankası, 900 milyon dolar yatırım yapma taahhüdünde bulundu. Daha önce Kazakistan Merkez Bankası ve çokuluslu şirket Visa, dijital finansal altyapının geliştirilmesi ve Kazakistan pazarında modern dijital ödemelerin kullanımının yaygınlaştırılması konusunda bir iş birliği anlaşması imzalamıştı.

Bununla birlikte iki ülke arasında toplam 4 milyar dolar değerinde Amerikan yük lokomotifleri satın almak için bir sözleşme imzalandı. Ayrıca Kazakistan'ın Tengiz ve Karaçaganak petrol ve gaz sahalarındaki üretimin artırılması imkânı görüşüldü. Kazakistan ayrıca Amerikan şirketleriyle 17.2 milyar dolar değerinde 30'dan fazla anlaşma imzalandığını duyurdu.

Özbekistan’a 400 milyon dolarlık yatırım

Amerikalılar, Özbekistan ile Boeing 787-9 Dreamliner uçaklarının tedariki için 8.5 milyar dolarlık bir sözleşme imzaladı. Ayrıca sivil havacılık, madencilik, finans, inovasyon, kimya ve enerji sektörlerinde değeri 100 milyar doları aşan sözleşme ile gelecek vaat eden projelerden oluşan bir portföy oluşturmayı da kabul ettiler. ABD ve Özbekistan kritik mineraller alanında 400 milyon dolara kadar yatırım öngören bir anlaşma üzerinde mutabakata vardı.

Anlaşma, Amerikan Kalkınma Finans Kurumu (DFC) ve özel sektörün, Özbekistan’daki nadir topraklar ve stratejik maden projelerine girişi, jeolojik keşiflerden işleme tesislerine kadar uzanan bir zincir taslağı içeriyor. Buna ek olarak Taşkent’teki resmî açıklamalarda zirve, “stratejik ortaklık” ve “ara bölgelerle köprü” kavramları üzerinden anlatılıyor. Özbekistan’ın ABD ile işbirliği hem Orta Asya içi ticareti hem de Güney Asya ve Orta Doğu bağlantılarını canlandıracak itici güç olarak sunuluyor.

Kazakistan’ın “Abraham Anlaşmaları”na katılması tepki çekti

Kazakistan Dışişleri Bakanlığı, ülkenin Abraham Anlaşmaları'na katılım kararının yalnızca Kazakistan'ın çıkarları doğrultusunda alınmış bir karar olduğunu bildirerek kararın devletin dengeli, yapıcı ve barışçıl dış politikasının niteliğiyle tam uyumlu olduğunu ileri sürdü.

Anlaşmaların uygulanabilirliği ne kadar gerçekçi?

Orta Asya ülkeleri için ABD ile yakınlaşma hem fırsat hem de riskleri beraberinde taşıyor. Ekonomilerini çeşitlendirme, yeni yatırım çekme, Moskova ve Pekin'e olan bağımlılığı azaltma noktasında ABD faktörü bir fırsat olarak gözükse de coğrafi yakınlık ve altyapı, bölgeyi hâlâ bu iki güce sıkı sıkıya bağlıyor. Kazakistan Devlet Başkanı Tokayev'in zirveden 6 gün sonra Rusya'ya yaptığı ziyaretin de gösterdiği gibi jeopolitik çıkarlar için yakın komşularla sıcak ilişkiler devam ediyor.

Zirveyle ilgili yapılan analizlerde yeni ilişki formatı, bir taraftan “diplomasi-merkezli söylemden ticaret ve yatırım odaklı somut projelere geçiş” olarak yorumlanırken, diğer yandan ABD iç siyasetindeki dalgalanmaların yeni ilişkide uzun vadeli sürdürülebilirlik riski taşıdığına dikkat çekiliyor.