ABD-İran savaşı Hürmüz’de yeni düzeni tetikledi

28 Şubat günü İsrail’in teşvikiyle ABD’nin İran’a açtığı savaş kısa sürede bölgesel sınırları aşarken, yalnızca askerî dengeleri değil, küresel sistemi de derinden etkiliyor. Geçen dört haftada ABD’nin “stratejik yenilgisi” yaşanırken, uluslararası sisteme dair dönüşüm işaretleri de alındı. Özellikle Hürmüz Boğazı çevresinde yaşanan gelişmeler, 21. yüzyıl jeopolitiğinin kırılganlığını ve yeni güç parametrelerini açık biçimde ortaya koydu. Savaşın ilk haftalarından itibaren enerji akışının kesintiye uğraması, deniz ticaretinin durma noktasına gelmesi ve Körfez ülkelerinin doğrudan hedef hâline gelmesi, bu çatışmayı klasik bir bölgesel savaşın ötesine taşıdı. Bu süreçten çıkarılabilecek beş temel ders, hem mevcut uluslararası düzenin dönüşümünü hem de gelecekteki çatışmaların doğasını anlamak açısından kritik öneme sahip.

“Düzen bozucu” aktör ABD

İran savaşı, ABD’nin küresel sistemdeki rolünün köklü biçimde değiştiğini gösteren en önemli kırılmalardan biri oldu. Savaşın zamanlaması ve yöntemi, özellikle diplomatik süreçler devam ederken gerçekleştirilen saldırılar, Washington’ın artık uluslararası hukuku ve normları önceleyen bir güç olmaktan uzaklaştığını ortaya koydu. Nitekim ABD’nin Mart 2026’da İran’ın en kritik enerji ve askerî merkezlerinden biri olan Hark Adası’na yönelik geniş çaplı bombardımanı, 90’dan fazla hedefin imha edilmesiyle sonuçlandı. Bu operasyon, sadece askerî bir hamle değil, aynı zamanda enerji güvenliği üzerinden küresel baskı kurma girişimi olarak değerlendirildi. Daha da çarpıcı olan, ABD Başkanı’nın Hürmüz Boğazı’nı açmaması hâlinde İran’ın enerji altyapısını “yok etme” tehdidinde bulunmasıydı. Bu yaklaşım, “güç yoluyla barış” söyleminin pratikte doğrudan askerî şantaja dönüştüğünü gösterdi. ABD Başkanı, kendini tutamayarak NATO’yu “kâğıttan kaplan” ifadesiyle hedef aldı. Gelişmeler neticesinde ABD, kuralları belirleyen bir hegemon olmaktan ziyade, belirsizlik ve risk üreten bir aktöre dönüşmüş görünmektedir.

ABD Başkanı, Hürmüz Boğazı’nı açmaması hâlinde İran’ın enerji altyapısını “yok etme” tehdidinde bulundu. Bu yaklaşım, “güç yoluyla barış” söyleminin pratikte doğrudan askerî şantaja dönüştüğünü gösterdi.

“Güvenlik şemsiyesi” değil “tehdit çarpanı”

Savaşın en dikkat çekici sonuçlarından biri, ABD’nin denizaşırı askerî varlığının ev sahibi ülkeler için bir güvenlik garantisi olmaktan çıkması oldu. Aksine, bu üsler doğrudan hedef hâline gelerek ilgili ülkeleri çatışmanın ön cephesine sürükledi. İran’ın savaş boyunca Körfez bölgesindeki ülkelere yönelik drone ve füze saldırıları gerçekleştirmesi bu durumu açıkça ortaya koydu. Örneğin Umman’daki limanlar ve tankerler doğrudan hedef alınmış, saldırılarda can kayıpları yaşandı. Aynı şekilde Kuveyt, Katar ve BAE’deki ABD bağlantılı hedeflere yönelik saldırılar, bölgeyi fiilen savaş alanına dönüştürdü. Bu süreçte ABD’nin müttefiklerini ve hatta kendi üslerini tam anlamıyla koruyamaması, “güvenlik sağlayıcı güç” imajını ciddi biçimde zedeledi. Körfez ülkeleri açısından bakıldığında, ABD ile kurulan askerî ittifakın artık bir sigorta değil, bir risk faktörü olduğu gerçeği ortaya çıktı. 28 Şubat’ta başlayan savaş, “ABD’nin dokunulmazlığı” imgesini derinden sarstı.

Drone’lar ve yapay zeka

İran savaşı, modern savaşın doğasının köklü biçimde değiştiğini bir kez daha kanıtladı. Özellikle İran’ın ürettiği Şahid tipi düşük maliyetli drone’ların yüksek maliyetli konvansiyonel sistemlere karşı oluşturduğu asimetrik tehdit ve üstünlük, savaşın en belirleyici unsurlarından biri hâline geldi. İran’ın hem Körfez’deki hedeflere hem de deniz trafiğine yönelik yoğun drone saldırıları, ticaretin durma noktasına gelmesine neden oldu. Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin yüzde 100’e varan oranlarda düşmesi, bu sistemlerin etkisini net biçimde ortaya koydu. Bununla birlikte ABD’nin yürüttüğü operasyonlarda yapay zekâ destekli hedefleme ve planlama sistemlerini aktif biçimde kullandığına dair bulgular, savaşın yeni bir evreye geçtiğini gösteriyor. Yapay zekâ artık sadece destekleyici değil, doğrudan savaşın yönetiminde belirleyici bir unsur hâline gelmiş durumda. Bu tablo, gelecekte savaşların daha ucuz, daha erişilebilir ve daha öngörülemez hâle geleceğini ortaya koymaktadır.

İran’ın hem Körfez’deki hedeflere hem de deniz trafiğine yönelik yoğun drone saldırıları, ticaretin durma noktasına gelmesine neden oldu.

“Güvenli liman” ekonomilerinin sonu

Küresel ekonomi açısından en çarpıcı sonuçlardan biri, “istikrar adası” olarak görülen küçük ve zengin ülkelerin artık bu statülerini koruyamayacaklarının ortaya çıkmasıdır. İran’ın Körfez ülkelerine yönelik saldırıları ve enerji altyapısını hedef alması, bu ülkelerin yatırım cazibesini ciddi biçimde sarstı. Özellikle LNG üretiminin durması ve enerji tesislerinin hedef alınması, küresel tedarik zincirlerinde büyük kırılmalara yol açtı. Bu süreçte uluslararası şirketler ve yatırımcılar, Katar, BAE ve Bahreyn gibi ülkelerdeki varlıklarını yeniden değerlendirmeye başladı. Çünkü artık bu ülkeler, büyük güçlerin çatışmasından izole “güvenli bölgeler” değil, doğrudan hedef hâline gelen riskli coğrafyalar olarak görülüyor. Dolayısıyla yeni dönemde yatırım kararlarının belirleyici unsuru ekonomik fırsatlar değil, doğrudan güvenlik kapasitesi olacaktır. Gelişme, hegemonya mücadelesinde Güneydoğu Asya’daki ABD müttefiklerinin, Çin’e karşı nasıl bir güvenlik teminatı içinde olduğu sorusuna da sebep oldu. İran’ın sınırlı kapasitesine dahi cevap vermekte zorlanan ABD’nin, Pekin’den yönelik bir askerî müdahale karşısında hangi opsiyonlara sahip olduğu derin bir kuşkuyu beraberinde getirdi.

“Kritik su yolları”nın jeopolitik gücü

İran savaşının en önemli dersi, stratejik su yollarının küresel ekonomi üzerindeki belirleyici rolünün dramatik biçimde artmasıdır. Hürmüz Boğazı bu bağlamda modern dünyanın en kritik boğazı olduğunu bir kez daha kanıtladı. Dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği bu dar geçidin kapanması, sadece bölgesel değil küresel bir kriz oluşturdu. Savaş sırasında boğazın fiilen kapanması, yüzlerce geminin beklemesine ve enerji fiyatlarının hızla yükselmesine yol açtı. Nitekim petrol fiyatları 100 doların üzerine çıkarak küresel enflasyonu tetikledi. Bazı ülkelerde benzin istasyonları kapatıldı, sürücülere karne uygulaması getirildi. Ayrıca İran’ın “düşman ülkelere ait gemilere geçiş izni vermeme” politikası, deniz ticaretinin artık askerî ve siyasî kontrol altında olduğunu gösterdi. Bu durum, deniz yollarının sadece ekonomik değil, doğrudan jeopolitik silah hâline geldiğini ortaya koydu. Hürmüz örneği, Süveyş ve Babülmendep gibi diğer dar geçitlerin de benzer krizlerde küresel sistemi kilitleyebileceğini açıkça gösterdi.

İran’ın “düşman ülkelere ait gemilere geçiş izni vermeme” politikası, deniz ticaretinin artık askerî ve siyasî kontrol altında olduğunu gösterdi.

Yeni düzen kodları

İsrail’in tetiklediği ve ABD’yi içine soktuğu İran savaşının, klasik güç dengesi anlayışının ötesine geçen yeni bir uluslararası sistemin habercisi olduğu görülmektedir. Bu yeni düzende, hegemon güçlere ait denizaşırı askerî üsler güvenlik değil, risk üreten merkezler konumuna dönüşüyor. Savaş alanlarında teknolojik gelişim, yeni saldırı ve savunma planlamalarını zorunlu kılmakta. Ucuz teknoloji doğru kullanılırsa önemli bir güç çarpanı üretmektedir. Ekonomik cazibe, güvenlik kapasitesine bağlı hâle gelmiştir. Stratejik coğrafya, yeniden en büyük güç çarpanı olmuştur. Hürmüz’de yaşananlar, sadece bir bölgesel kriz değil, küresel sistemin kırılganlığını ve dönüşümünü gözler önüne seren tarihsel bir dönüm noktasıdır. Bu nedenle İran savaşı, gelecekteki jeopolitik rekabetin nasıl şekilleneceğini anlamak açısından uzun yıllar boyunca referans noktası olmaya devam edecektir.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.