NEET krizi ve diploma enflasyonu gençleri zorluyor

Bugün milyonlarca genç, eğitim sisteminin sunduğu steril koridorlarda, “güvenli” diplomaların ve bitmek bilmeyen hazırlık evrelerinin limanında demir atmış durumda bekliyor. Ancak limanda bekleyen her gemi gibi, hareket etmeyen her zihin de zamanla paslanıyor, kendi potansiyeline yabancılaşıyor ve dış dünyanın dalgalarından korkar hâle geliyor. Literatürdeki adıyla NEET (Not in Education, Employment, or Training) krizi ya da “sosyal bağlantısızlık” dediğimiz o devasa boşluk, aslında bu limanların sahte güvenliğine duyulan teslimiyetin bir sonucudur.

Modern eğitim ve popüler kültür söylemi, gençliğe genellikle sınırları çizilmemiş, soyut bir “özgürlük” vaat etmektedir. Ancak hayatın gerçekliğiyle yüzleşme anı geldiğinde, bu içi boşaltılmış özgürlük kavramı, yerini derin bir boşluğa ve kararsızlığa bırakır. Genç zihinlere, özgürlüğün ancak kişisel sorumluluk ve seçimlerin bedelini üstlenme kapasitesiyle anlam kazandığını çok daha erkenden öğretmek zorundayız.

Gerçek bir özgürlük, “istediğini yapmak” değil; kendi kararlarının doğurduğu sonuçlarla (başarı ya da başarısızlık fark etmeksizin) yüzleşme cesaretidir. Hayatın sorumluluğunu alma bilinci, bir tahakküm aracı değil; aksine genci dışsal müdahalelere ve sistemin rüzgârlarına karşı koruyan en güçlü savunma mekanizmasıdır. Bu bilinç gelişmeden sunulan her türlü özgürlük, genci hayatın sert gerçekleri karşısında savunmasız ve “bağlantısız” bırakmaktan başka bir işe yaramayacaktır.

Günümüzde “görev” kavramını, sanki özgürlüğü kısıtlayan demode ve basit bir yükümlülükmüş gibi tarihin tozlu raflarına terk ettik. Oysa insanı gerçekten anlamlı kılan ve varlığının kastına cevap veren asıl güç, bir görevin öznesi olabilme kapasitesidir. Bugünün gençliği, hayattan haklı ve büyük beklentiler içinde; ancak “hayatın onlardan beklentisi nedir?” sorusu, tamamen ıskalanmış durumda. Bir insanın sadece “alıcı” konumunda olduğu bir dünyada anlam bulması imkânsızdır.

Gerçek varoluş, kişinin kendine dönük beklentilerinden ziyade; dış dünyaya, topluma ve hatta geleceğe karşı bir “görev” üstlenmesiyle başlar. Gençlere görev bilincini hatırlatmak, onlara yük yüklemek değil; aksine onlara “ihtiyaç duyulan biri olma” onurunu ve hayatın keşmekeşinde bir yer edinme pusulasını vermektir. Görevini keşfeden genç, artık sistemin savurduğu bir yaprak değil; varlığıyla bir boşluğu dolduran ve kendi anlamını inşa eden bir aktördür.

Diploma enflasyonu ve “gecikmiş hayatlar”

Günümüz sosyoekonomik düzeninde, genç kuşak için en büyük yapısal risk, görünmezliktir. Bu durum kitlesel eğitimin istihdama, diplomanın ise toplumsal role dönüşemediği bir sistem krizi olmaya doğru ilerlemektedir. Birleşik Krallık’ta her sekiz gençten birinin bu durumda olması, Türkiye’de ise 18-24 yaş grubundaki gençlerin yaklaşık yüzde 24’ünün (her dört gençten biri) ne eğitimde ne de işte olması, bireysel tercihlerden ziyade yapısal bir sarsıntıyı işaret etmektedir.

Modern eğitim sistemi, genci koruma ve hazırlama adı altında hayatın gerçeklerinden koparıp steril bir fanusta (okulda) çok uzun süre tutmaktadır. Bu durum, genci hayata hazırlayan bir sıçrama tahtası olması gereken üniversiteleri, yetişkinliği erteleyen bir “tampon alan” hâline getirmiştir. “Diploma enflasyonu” nedeniyle gençler, hayatın gerçek rekabeti ve zorluklarıyla 20’li yaşlarının sonunda tanışmaktadır. Oysa çalışma disiplini, sorumluluk bilinci ve gerçek hayatla yüzleşme tecrübesi, bu yaşlara bırakılamayacak kadar kritiktir.

Gençleri 25 yaşına kadar gerçek hayattan sakınıp sonra aniden vahşi bir piyasaya “hazırsın” diyerek itmek, onları sosyal bir felce mahkûm etmektedir. NEET durumu uzadığında, mesele ekonomik bir işsizlik sorunu olmaktan çıkıp bir “sosyal bağlantısızlık” krizine dönüşür. Uzun süreli izolasyon yaşayan gençlerde “hipervijilans” (aşırı duyarlılık) gelişir; beyin dış dünyayı bir tehdit alanı olarak kodlar. Bu bilişsel kayma, gencin profesyonel hayata dönmesini zorlaştıran en büyük engeldir. İş yerindeki bir amiri veya meslektaşını “tehdit” olarak algılayan birinin profesyonel entegrasyonu neredeyse imkânsızdır. Bu durum, sadece bir sağlık sorunu değil; aynı zamanda demokratik katılımın ve toplumsal barışın altını oyan yapısal bir risktir.

Dört yıllık klasik lisans eğitimi süreci, bugün gençleri gerçek hayata hazırlayan bir köprü olmaktan ziyade, onları hayatın gerçeklerinden izole eden yapay bir kale duvarına dönüşmüş durumda. “Hayatı öğrenmek” kavramını; hayatın kendisinden kopuk, steril ve teorik bir “laboratuvar etkinliği” sanma yanılgısına düştük. Oysa hayat, yaşanarak öğrenilen dinamik bir süreçtir. Gençleri en verimli, en enerjik ve en esnek oldukları yıllarda uygulamadan uzak tutarak sadece teorik bilginin pasif alıcıları konumuna hapsettik.

Bu uzun ve hantal süreç, gençlerin somut becerilerini törpülemekle kalmıyor, aynı zamanda karakterin ve çalışma disiplininin şekilleneceği o kritik yaş eşiklerini de ıskalamamıza neden oluyor. Teorik eğitimin duvarları arasında yaşlanan genç zihinler, gerçek hayatın sert rüzgârlarıyla karşılaştıklarında artık şekillenemeyecek kadar katılaşmış ya da eyleme geçemeyecek kadar paslanmış oluyorlar. Biz, gencleri hayata hazırladığımızı sanırken aslında hayatın kendisini onlardan kaçırıyoruz.

Gerçekçi bir çıkış: Erken meşguliyet ve esnek güzergâhlar

Çözüm, gençlere sadece “daha fazla okul” vaat etmek değil; onları hayatın mücadelesine ve üretkenliğine çok daha erken yaşlarda dâhil etmektir. Beklemek, paslanmayı getirir. Gençlerin akademik teorinin içinde boğulmak yerine, bir değer üretmenin sorumluluğuyla erkenden tanışması gerekir.

Birleşik Krallık’ın güncel stratejilerinde gördüğümüz “gençlik garantisi”, esnek çıraklık modelleri ve modüler öğrenme yolları, bu yüzden kritiktir. Beceri desteği ile istihdam desteği birbirinden ayrılmamalıdır. Eğitim, hayatın kendisinden kopuk bir hazırlık evresi olmaktan çıkıp hayatın içinde akan bir süreç olmalıdır. Gerçek olgunluk; pasif bir gözlemci olmaktan vazgeçip hayata katılma cesaretini göstermek, sorumluluk üstlenerek ve her adımda hayatın bizzat kendisiyle yoğrularak o özgün yolu inşa etmektir.

Kelam, felsefe, tefsir ve fıkıh âlimi Fahreddin er-Râzî’nin işaret ettiği meşguliyet, sadece boş vakti dolduran veya verimlilik istatistiklerine vekalet eden mekanik bir meşguliyet değildir. Aksine bireyi durağanlıktan çekip çıkaran hem kişiyi hem de çevresini ilerleyen ve ilerleten dinamik bir eylemlilik hâlidir. Bu meşguliyet, gencin teorik duvarların dışına çıkarak somut bir üretim sürecine dâhil olması, bir projenin sorumluluğunu omuzlaması ve “hayatın benden beklediği nedir?” sorusuna uygulamalı bir görevle yanıt vermesidir.

Gerçek bir meşguliyet; gencin sadece zamanını değil; yeteneklerini ve iradesini de bir amaca kanalize ederek pasif bir izleyiciden aktif bir kurucuya dönüşmesini sağlar. Bu süreçte genç, sadece bir işi tamamlamış olmaz; bir zorluğu aşmanın, bir değer üretmenin ve bir “görevi” ifa etmenin onuruyla sosyal bağlantısızlık sarmalından kurtularak hayatın tam kalbine doğru yol alır. Gemiler için kıyı güvenli görünebilir ama onlar limanda beklemek

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.