Miguel de Unamuno Sis’te roman kalıplarını yıkıyor

Unamuno’nun bu romanı edebiyat dünyasına, klasik anlayışa aslında bir başkaldırıdır. Unamuno, Sis için özellikle “roman” demek istemez ve eseri bir “nivola” olarak adlandırır. Bu kavram; geleneksel romanın olay örgüsü, zaman-mekân düzeni ve psikolojik derinlik iddiasına karşı bir duruşu temsil eder. Nivolada önemli olan olaylar değil; düşünceler, varoluşsal çatışmalar ve karakterlerin bilinç hâlleridir.

Bana göre Unamuno’nun nivola anlayışı, onun felsefî yönüyle doğrudan bağlantılıdır. Yazarın bu felsefî yönünü Yaşamın Trajik Duygusu adlı eserinde daha net görebilirsiniz. Yazar; insanın mantıklı ve düzenli bir dünyada yaşamadığını, aksine belirsizlik içinde var olmaya çalıştığını savunur. Bu nedenle Sis’te olaylar çoğu zaman dağınık, rastlantısal ve sisli bir atmosfer içinde ilerler. Okur da bu sisin içine çekilir ve kesin cevaplar yerine sorularla baş başa bırakılır.

Kitap, önsözüyle sizi şaşırtmaya başlıyor. Kitaba önsöz yazan Victor Goti karakterini, bundan on yıl önce kitabı ilk okuduğum zamanlarda araştırmıştım; o kadar gerçekçiydi ki... Aslında burada Unamuno’nun düşüncelerini dolaylı olarak dile getiren bir figürdür. Aynı zamanda bu romanda, romanın başkahramanı olan Augusto Pérez’in de arkadaşıdır ve sıkça karşımıza çıkmaktadır.

Romanın başkahramanı Augusto Pérez, bana göre modern bireyin belirsizlik içindeki hâlinin sembolüdür. Augusto; zengin, boş vakti bol ve hayatın temel sorunlarıyla doğrudan yüzleşmek zorunda kalmayan biridir. Ancak tam da bu nedenle varoluşsal bir boşluğun içine düşer. Augusto’nun en belirgin özelliği kararsızlığıdır. Hayatını kendi iradesiyle mi yoksa başkalarının ve kaderin yönlendirmesiyle mi yaşadığını sürekli sorgular. Eugenia’ya âşık olması bile bilinçli bir seçimden çok, hayatına anlam katma çabasının sonucudur. Augusto, çoğu zaman yaşamak yerine yaşamayı düşünür ve bu da onu pasif bir karakter hâline getirir.

Romanın en çarpıcı ve ilk okuduğum zaman şaşırdığım, hayran kaldığım noktası; yazarın yarattığı karakter olan Augusto’nun, kitabın bizzat yazarı Unamuno ile yüz yüze geldiği sahnedir. Bu sahnede Augusto, kendi varoluşunun yazarın kalemine bağlı olduğunu öğrenir. Unamuno, burada yazarı "Tanrı" konumuna yerleştirirken, karakter aracılığıyla özgür irade sorununu tartışmaya açar. Bana göre yazar ile karakter arasındaki bu diyaloglar, karakterin yazarına karşı çıkması; nivola anlayışının zirve noktasıdır.

Eugenia, Augusto’nun idealize ettiği bir figürdür ancak gerçekte oldukça gerçekçi ve hatta çıkarcıdır. Müzik öğretmeni olan Eugenia, romantik hayallerden çok maddi güvenceye önem verir. Augusto’nun aşkına mesafeli yaklaşmasının temel nedeni de budur. Bence Eugenia, Unamuno’nun romantik aşk anlayışına yönelttiği bir eleştiridir. Augusto’nun kafasında yarattığı Eugenia ile gerçek Eugenia arasında büyük bir uçurum vardır. Bu durum, insanın kendi hayallerine âşık olup gerçeği görmezden gelmesini temsil eder.

Aslında birçok karakter mevcut kitapta ve hepsi ayrı bir şeyi temsil ediyor; ancak Orfeo karakterine değinmezsek bu yazı kesinlikle eksik kalır. Orfeo, Augusto Pérez’in sokaktan bulduğu köpeğidir; ancak Unamuno’nun nivola anlayışı içinde bu durum, karakterin yalnızca bir hayvan olarak değerlendirilmesini engeller. Bana göre Orfeo, romanda insanın varoluşsal karmaşasına karşı duran, daha saf ve sezgisel bir bilinci temsil ediyor. Augusto’nun Orfeo ile kurduğu ilişki, onun insanlarla kuramadığı samimi bağı telafi etme çabası olarak da okunabilir. Köpeğiyle konuşması ve onu bir sırdaş gibi görmesi, Augusto’nun iç dünyasındaki yalnızlığı açıkça ortaya koyuyor. Bana göre Orfeo’nun romanın sonunda söyledikleri ise tekrar tekrar okunacak nitelikte bir bölümdür.

Sonuç olarak Sis, klasik anlamda bir roman değil, insanın varoluşunu sorgulayan felsefî bir metindir. İnsanın özgür iradesi ile yazgı arasındaki çatışmasını en açık şekilde gösteren eserlerden biridir. Unamuno, bu romanda hem Tanrı’yı hem yazarı hem de insanı aynı anda sorgular. Okur da bu sorgulamanın bir parçası hâline gelir ve roman bittiğinde sis tamamen dağılmaz; yalnızca daha fazla düşünmemizi sağlar.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.