Rus edebiyatının gölgesinde bir sınıf: Çehov’un memurları

Memurlar bizim edebiyatımızda kendine çok da yer bulamaz. Küçük dokunuşlar, konuya dâhil olmadan teğet geçen kişiler olarak bazı yazarların roman ya da hikâyelerinde memurlarla karşılaşmak mümkündür.

Memduh Şevket Esendal, Refik Halit Karay, Sait Faik, Ömer Seyfettin gibi yazarların hikâyelerinde memur kahramanlara rastladığımız olsa da olayı sürükleyen bir kahramandan ziyade bir figür olarak kendine yer buluyor memurlar. Rus edebiyatında ise olay farklı bir boyutta.

Kuralları keskin bir yapının temsilcisi olan memurlar roman ve öykülerde karşımıza sık sık çıkmakta, hem de en resmî ve en dereceli hâlleriyle.

Askerî yapının hüküm sürdüğü Rusya’da memurların derecelerine göre makam sahibi olması ve askerî memurların en üst seviyede itibar görmesi de kaçınılmaz bir sonuç olarak roman ya da hikâye kahramanı olabiliyor roman edebiyatında.

Anton Çehov, Rus edebiyatının en önemli yazarlarından. Mesleği doktorluk. İnsanlarla iç içe olan, toplumun her tabakasından tanıdıkları olan Çehov’un adıyla anılan bir öykü tarzını ortaya koyması ve öykülerinde kişi ve olay örgüsünün geniş bir yelpazeye yayılması onun çok önemli eserler ortaya koymasını sağlamıştır.

Uzun ve nefes kesen bir yolculuğu anlatırken Çehov, hikâyesinin içinde bu kez hiçbir memuru ağırlamaz ama kitabın ilk sayfasında bir kez geçer memur imgesi. “Arabanın içinde N. ilçesinin iki sakini oturuyordu: Tıraşlı yüzü, gözlüğü ve hasır şapkasıyla tüccardan çok bir memura benzeyen N.’li tüccar İvan İvanıç Kuzmiçov…”

• Hikâyenin sonunda bildiğimiz memur çıkar karşımıza: “Memursan memurluğunu bil, boyundan büyük işlere karışma!”

Çehov da hikâyelerindeki memurları diline doladığının farkındadır. Bilinçli bir kadro oluşturarak aslında hem Rusya’nın memurluk sistemine ince göndermeler yapmakta hem de memurların durumlarını kara mizah bir zemine çekmektedir. Bu yüzdendir ki memurların dereceleriyle sosyal statülerini sık sık konu olarak işlemiştir.

Memurluk denen mesleğin Rusya’da ne anlama geldiğini çok iyi bilmektedir Çehov. Neticede kendisi de bir memur. Bunu birçok hikâyesinde dile getirir ve memurluğun önemine değinir.

• “Briç Oyunu” hikâyesi memurların dereceleri ile baştan sona ince ince alay eden bir hikâye. Bir devlet dairesindeki memurların kendi uydurdukları briçi oynarken amirlerine yakalanmaları ile ortaya çıkan gerçek şudur: Briç kartlarındaki karakterlerin yerine şehirde bulunan memurları derecelerine göre adlandırıyorlar ve kartlara memurların resimlerini yapıştırarak oyunlarını oynuyorlar. “Destedeki 52 kart sayısı kadar resim vardır ve bunlar aynı oyun kâğıtları gibi dört kümeye ayrılır. Merkez Bankası memurları kupa, İl Genel Meclisi memurları sinek, Ulusal Eğitim Bakanlığı çalışanları karo, Hazine Müsteşarlığı çalışanları ise maça sayılmaktadır. Her kümeden müsteşarları as, genel müdürleri papaz, en üst barem derecesindeki amirlerin eşlerini kız, üçüncü barem derecesindeki üstlerimizi vale sayıyoruz. Dördüncü derece memurlar onlu değerindedir, böylece sıralanıp gidiyor... Bir örnek verirsek, on birinci derecede olduğum için benim resmim üçlü sayılıyor.”

Çehov’un memurları bize 19. yüzyıl Rusya’sının fotoğrafını da sunuyor. Sosyal yaşam, ekonomik mücadele, insanlar arasındaki ilişkilerin derecesi gibi birçok konuya memurların zaviyesinden bakıyoruz.

Dereceler değiştikçe rollerin de değiştiğine şahit olarak. Bunu Çehov her hikâyesinde bir memuru köşe başından hikâyenin içine katarak başarıyla yapıyor. Memur deyip geçmeyelim. Çehov’un en önemli ilham kaynağı onlar. Rütbeleri ne olursa olsun onun için bir hikâye kahramanı olarak hayatlarını sürdüren memurlar Çehov olmadan kendilerini izah edemeyeceklerinin farkında olarak devlet dairesinin kasvetli havasında çalışmaya devam ediyorlar.