Deprem nedir, nasıl oluşur? Türkiye’deki deprem gerçeği ve türleri

Pınar Şenli

08:00, 21/02/2023, SalıG: Güncelleme: 11:57, 13/10/2025, Pazartesi

SkyRoad

Skyroad

Dijital haberciliğin güvenilir adresi: Tıkla ve GZT'yi Google'da favorilerine ekle!

Deprem nedir, nasıl oluşur? Türkiye’deki deprem gerçeği ve türleri

Dünyanın oluşumundan bu yana, sismik olarak aktif olan coğrafyalarda depremler meydana gelmekte. Şimdiye kadar bu depremlerden milyonlarca insanın etkilendiği ve barınakların yok olduğu biliniyor. Dünyanın en etkili deprem bölgelerinden birinde kurulu olan Türkiye’nin yüzde 92’si bu deprem bölgelerinin içinde kalıyor. Tarih boyunca yıkıcı birçok deprem ile sarsılan Türkiye, en son 6 Şubat’ta Kahramanmaraş merkezli 7,7 ve 7,6 büyüklüklerindeki iki deprem felaketi yaşadı. 10 ili etkileyen deprem on binlerce can aldı, büyük mal kaybına yol açtı. Depremin ardından ise herkes önlemlerini artırmaya başladı. Peki, Türkiye’nin bilinen bir gerçeği olan bu doğal afet nedir? İşte deprem hakkında bilinmesi gerekenler...

Depremin tanımı

Tektonik kuvvetlerin veya volkanik faaliyetlerin etkisiyle, yer kabuğunda beklenmedik bir şekilde ortaya çıkan kırılmalar sonucu oluşan enerjinin, sismik dalgalar halinde yayılarak geçtikleri ortamları ve yeryüzünü sarması olayına deprem denir. Kısaca
insanın hareketsiz kabul edip, üzerinde güvenle yaşadığı yeryüzünü sarsacak, üzerindeki tüm yapıları yıkabileceği gibi can kaybına da uğratabilecek bir doğa olayı. İnsanlar için oldukça tehlikeli olan depremler, sismoloji bilim dalı tarafından inceleniyor ve sismograf tarafından ölçülüyor.
Depremin büyüklüğü ise Moment magnitüd ölçeği ile belirleniyor. Bu ölçeğe göre 3 ve altı büyüklükteki depremler genelde hissedilmezken 7 ve üstü büyüklükteki depremler yıkıcı olabilir.

Deprem nasıl oluşur?

Bilimsel çalışmalar sonucu oluşturulan yeryüzü modeline göre, yerkürenin dış kısmında yaklaşık 70-100 kilometre kalınlığında oluşmuş litosfer katmanı yani taşküre bulunuyor.
Kıtalar ve okyanuslar, bu taşkürede yer alıyor. Taşkürenin altında ise Astenosfer denilen yumuşak Üst Manto bulunmakta. Burada oluşan kuvvetler nedeniyle taş kabuk parçalanmış ve birçok levhaya dönüşmüş. Bu levhalar hareketli yapılar ve birbirine sürtünüyor, birbirlerini sıkıştırıyor, birbirlerinin üstüne çıkıyor ya da altına giriyorlar. Yer kabuğunun kırılarak yer değiştirdiği bu kısımlara ise fay deniyor.
Deprem ise yer kabuğunun en üst katmanında bulunan tabakadaki bu fay hatlarının hareketi ile oluşuyor.

Deprem türleri

Depremler oluş nedenlerine göre farklı türlere ayrılıyor.

Levhaların hareketi sonucu oluşan depremler tektonik depremler olarak adlandırılıyor. Bu depremler çoğunlukla levha sınırlarında meydana geliyor. Yeryüzünde oluşan depremlerin yüzde 90’ı bu gruba girmekte. Türkiye’deki depremlerin büyük bir çoğunluğu da tektonik deprem.

İkinci tip depremler ise volkanik depremler. Bu depremleri volkanların püskürmesi tetikliyor.
Volkanik patlamalar sonucunda, yerin derinliklerinde erimiş maddenin yeryüzüne çıkışı sırasındaki fiziksel ve kimyasal olaylar sonucunda oluşan gazların yapmış oldukları patlamalar sonucunda bu tür depremler oluşturuyor. Volkanik depremler daha çok yanardağ çevresinde oluşuyor ve çok fazla bir yıkıma neden olmuyor.

Yer altındaki boşlukların, mağaraların, kömür ocaklarında galerilerin, tuz ve jipsli arazilerdeki erime sonucu oluşan boşlukların ve tavan bloklarının çökmesi sonucu yaşanan depremler de çöküntü depremler olarak adlandırılıyor. Hissedilme alanları yaşanan bölge olup, etkileri oldukça az.

Deprem parametreleri

Herhangi bir deprem meydana geldiğinde, bu depremim anlaşılabilmesi için deprem parametreleri olarak tanımlanan bazı kavramlar bulunmakta.

Bunlardan ilki olan iç merkez ya da odak noktası, yer kabuğunda deprem enerjisinin ortaya çıktığı noktadır.
Gerçekte yalnızca bir noktayı değil bir alanı işaret ediyor ancak, anlatımsal olarak nokta ile ifade edilmekte.

Yer üzerinde odak noktasına en yakın olan yere dış merkez deniliyor. Burası depremin en çok hasar oluşturduğu ve en kuvvetli hissedildiği yer. Yine odak noktasında olduğu gibi burası bir noktadan çok bir alan. Bazen bir depremin odak noktasının boyutları kilometrelerce olabilir.

Bir diğer parametre odak derinliği. Depremde enerjinin açığa çıktığı noktanın yeryüzünden en kısa uzaklığına depremin odak derinliği deniyor. Yerin 0-60 kilometre derinliğinde olan depremler sığ deprem, yerin 70-300 kilometre derinliklerinde olan depremler orta derinlikte olan depremler, yerin 300 kilometreden fazla derinliğinde olan depremler ise derin depremler olarak sınıflandırılıyor.

En çok bilinen parametrelerden biri depremin şiddeti. Şiddet, herhangi bir derinlikte olan depremin, yeryüzünde hissedildiği bir noktadaki etkisinin ölçüsü olarak tanımlanmakta. Kısaca depremin yapılar, insanlar ve doğa üzerindeki etkisine şiddet deniyor.

Depremin şiddeti ile karıştırılan büyüklük kavramı ise deprem sırasında açığa çıkan enerjinin bir ölçüsü. Depremlerin büyüklüğü aletsel bir ölçüm olan Magnitüd yöntemi ile ölçülüyor.

Deprem sonrası yaşanabilecek afetler

Depremlerin sonrasında birçok etki görülebilir. Depremin ilk etkisi ise sallantı ve yeryüzünde oluşan çatlamalar. Bu sallantı nedeniyle binaların ve dikili yapıların zarar görmesi en önemli sonuçlardan biri.
Yer çatlakları ise baraj, köprü, nükleer tesis gibi büyük ve derin yapılar için büyük tehlike oluşturmakta.

Deprem sonrasında yaşanabilecek artçı sarsıntılar, volkanik dağların aktif hale gelmesi ve kıyıya vuran güçlü dalgalar heyelan oluşmasına neden olabilir. Heyelanlar deprem sonrasındaki yardım çalışmalarını önlemesi ve insanlara zarar vermesi açısında önemli bir tehlike oluşturuyor.

Deprem nedeniyle elektrik hatları ve doğalgaz borularının zarar görmesi nedeniyle yangınların çıkması da olası bir sonuç.

Okyanus ya da deniz tabanında oluşan depremlerin en kötü sonucu tsunami. Bazen 30 metreye ulaşan bu dev dalgalar, insanlar için adeta yeni bir yıkıma yol açıyor.

Deprem sonrası oluşan afetlerden biri de sel... Nehir ve göllerin kapasitesinden fazla su taşıması, taşmalara neden olabilir. Bunun yanı sıra deprem sırasında barajların yıkılması ya da hasar görmesi de sel oluşmasını sağlayabilir.

Deprem en çok insanlar üzerinde felaketlere yol açmakta. Can kayıpları depremin en kötü sonuçlarının başında gelmekte. Bunun yanı sıra, temel ihtiyaç eksikliği, ev, okul, yol gibi kritik yapılarda meydana gelen hasar, insan yaşamının günlük rutini etkilemekte. Depremler nedeniyle baş gösterebilecek salgın hastalıklar da insanlar için kötü sonuç doğurabilecek bir tehdit.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.

Başlıklar :Deprem Kahramanmaraş Türkiye afet