Şehzade Külliyesi’nin sıbyan mektebi değişime uğradı

Külliyenin yapımı bir anda değil, adım adım gerçekleşti. İlk olarak 1543-1544 yıllarında Şehzade Mehmed’in türbesi inşa edildi. Bu türbe, o dönemde Yeniçerilerin kullandığı “Eski Odalar”ın bulunduğu alanın ortasındaydı. Türbenin yapılmasının ardından yeniçeri yapıları kaldırıldı ve çevredeki alanlar kamulaştırılarak külliyenin geri kalan bölümleri için yer açıldı.

1544-1548 yılları arasında cami başta olmak üzere diğer yapılar da tamamlandı. Külliyenin planı, merkezde yer alan cami etrafında şekilleniyordu. Bu düzen hem işlevsel hem de hiyerarşik bir anlayışı yansıtıyordu; yani her yapı, külliye içindeki rolüne göre konumlandırılmıştı. Zamanla külliyenin çevresi genişledi ve özellikle türbe alanı önemli bir mezarlık haline geldi. Şehzade Mehmed Türbesi’nin çevresine Rüstem Paşa, Fatma Sultan, Bostanzade Mehmed Efendi, Şehzade Mahmud ve İbrahim Paşa gibi önemli isimler için yeni türbeler yapıldı. Böylece külliye, sadece bir ibadet ve eğitim merkezi değil, aynı zamanda Osmanlı’nın önde gelen isimlerinin anıldığı bir mekân haline geldi.

Şehzade Külliyesi Sıbyan Mektebi’nin ön cephesi

Külliyenin sıbyan mektebi, yani çocukların ilk eğitim aldığı yapı, zaman içinde en çok değişime uğrayan bölümlerden biri oldu. Başlangıçta özgün bir mimariye sahip olan bu yapı, sonraki dönemlerde yapılan eklemeler ve işlev değişiklikleri nedeniyle ilk halini kısmen kaybetti. Bir dönem ilkokul olarak kullanılması da bu değişimlerin başında gelmektedir. Orijinal işlevi modern anlamda devam etmiştir. Eski haritalar, bu değişimi açıkça gösterir. 20. yüzyılın başlarında hazırlanan haritalarda, sıbyan mektebinin yanına U planlı bir ilkokul binasının eklendiği görülür. Cumhuriyet döneminde yapılan bu ekleme ile yapı adeta yeniden düzenlenmiş hem kullanım hem de plan açısından farklı bir hale gelmiştir. Ancak bu müdahaleler, yapının özgün mimari özelliklerine zarar vermiştir. Özellikle giriş cephesindeki kapı ve pencereler değişmiş, revak bölümü tamamen ortadan kalkmıştır.

Yapı; sadece okul olarak değil, farklı dönemlerde başka amaçlarla da kullanıldı. 1986 yılında İstanbul Emniyeti’ne bağlı Çocuk Bürosu olarak hizmet verdi. Günümüzde ise bu yapı; İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi mezunlarının vakfı tarafından eğitim ve kültür amaçlı kullanılmaktadır.

Mimari açıdan bakıldığında sıbyan mektebi; kare planlı ve tek mekânlı küçük bir yapıdır. Külliyenin doğu tarafında yer alır ve Dede Efendi Caddesi’ne paralel konumlanır. Girişin doğu cephesinden, yani avlu tarafından sağlandığı anlaşılır. Bu da yapının avlu ile güçlü bir ilişki içinde tasarlandığını gösterir. Giriş bölümünün zamanla değiştiği düşünülmektedir. İlk halinde, sütunlar ya da ahşap direkler üzerine oturan, üstü örtülü bir “yazlık derslik” gibi kullanılmış olması muhtemeldir. Günümüzdeki ahşap giriş ise daha geç dönemlere aittir.

Şehzade Sıbyan Mektebi’nin içi

Cephe düzenine bakıldığında, Osmanlı mimarisinde sık görülen simetrinin burada bozulduğu dikkat çeker. Kapı tam ortada değildir ve yanındaki pencereler de dengeli yerleştirilmemiştir. Bu durum, yapının zaman içinde geçirdiği müdahalelerin bir sonucu olarak görülür. Kapı ahşap çift kanatlıdır; pencereler ise dikdörtgen formlu olup üstlerinde sivri kemer detayları bulunur.

İç mekânda ise oldukça sade ama işlevsel bir düzen vardır. Bir duvarda ocak, diğerinde dolap nişleri yer alır. Kuzey duvarındaki nişlerin bir kısmının sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. Bu değişiklikler, yapının farklı dönemlerde dönüştüğünü açıkça gösterir.

Bugün sıbyan mektebi, geçirdiği tüm değişimlere rağmen Osmanlı eğitim yapılarının önemli bir örneği olarak varlığını sürdürmektedir. Bu yapı, yalnızca mimari bir eser değil, aynı zamanda yüzyıllar boyunca değişen kullanım biçimleriyle yaşayan bir kültürel miras parçasıdır.

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.