Galatasaray Lisesi, Sultan Abdülaziz’in vizyonuyla doğdu

Galatasaray Lisesi’nin doğuşunda, Sultan Abdülaziz’in 1867 yılında gerçekleştirdiği Avrupa seyahatinin önemli bir etkisi vardır. Osmanlı padişahları arasında Avrupa’yı resmî olarak ziyaret eden ilk hükümdar olan Sultan Abdülaziz; Fransa, İngiltere, Belçika ve diğer Avrupa ülkelerinde gördüğü eğitim kurumlarından büyük ölçüde etkilenmişti. Dönemin modern okulları, laboratuvarları ve eğitim sistemleri ona Osmanlı Devleti’nin geleceği için yeni bir yol haritası sunmuştu.

İstanbul’a döndüğünde nazırlarla yaptığı toplantılarda eğitim reformlarının gerekliliğini vurgulayan Sultan Abdülaziz, devletin önde gelen isimlerinden Ali Paşa ve Fuat Paşa’nın da desteğini aldı. Bu süreçte Fransa’nın İstanbul Büyükelçisi M. Bourée de Osmanlı ülkesinde modern liselerin açılması gerektiğini savunuyordu. Böylece Osmanlı eğitim tarihinde yeni bir dönemin kapısını açacak olan Mekteb-i Sultani’nin kurulması kararlaştırıldı.

Galatasaray Lisesi’nde Tevfik Fikret Kütüphanesi.

1 Eylül 1868 tarihinde Galata Sarayı’ndaki tarihi yapılar içerisinde eğitim hayatına başlayan Mekteb-i Sultani, dönemin şartları düşünüldüğünde oldukça yenilikçi bir kurumdu. Okulun eğitim dili ağırlıklı olarak Fransızca olmakla birlikte bazı dersler Türkçe okutuluyordu. Matematik, fizik ve fen bilimleri gibi derslerin Fransızca; tarih ve sosyal bilimler gibi alanların ise Türkçe verilmesi planlanmıştı.

Ancak Mekteb-i Sultani’yi diğer okullardan ayıran en önemli özelliklerden biri, farklı din ve etnik kökenlerden gelen öğrencileri aynı çatı altında buluşturmasıydı. Açıldığı yıl kayıt yaptıran 341 öğrencinin içerisinde Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler, Museviler, Bulgarlar ve Latin Katolikler bulunuyordu. Bu yönüyle okul, Osmanlı Devleti’nin çok kültürlü yapısının eğitim alanındaki en dikkat çekici örneklerinden biri hâline geldi.

Mekteb-i Sultani sadece bir lise olarak düşünülmemişti. Ders programında matematik, muhasebe, temel bilimler, coğrafya, teknik resim ve tarih gibi alanlara geniş yer verilerek öğrencilerin çağın ihtiyaçlarına uygun şekilde yetiştirilmesi amaçlanıyordu. Bu anlayışın bir sonucu olarak 1874 yılında okul bünyesinde Darülfünun-ı Sultani adıyla bir yükseköğretim kurumu da açıldı. Mühendislik, hukuk ve edebiyat şubelerinden oluşan bu kurum, Osmanlı’daki üniversiteleşme çabalarının önemli örneklerinden biri olarak 1881 yılına kadar faaliyet gösterdi.

Galatasaray Lisesi’nde Tevfik Fikret Salonu.

Okulun başarılarla dolu tarihi dikkat çekerken 1907 yılında yaşanan büyük felaketi de unutmamak gerekir: Dönemin ikinci müdürü Mösyö Feuillet’in odasında başlayan yangın kısa sürede bütün binayı sardı. Ahşap iç mekânlar tamamen yandı ve geriye yalnızca taş duvarlar kaldı. Can kaybı yaşanmaması büyük bir teselli olsa da okulun kütüphanesindeki binlerce eser, müze koleksiyonları ve arşiv belgelerinin önemli bir kısmı yok oldu. Yangının ardından öğrenciler bir yıl boyunca Beylerbeyi’nde kurulan geçici barakalarda eğitim görmek zorunda kaldılar. Yeniden inşa edilen okul binası 1909 yılında kapılarını tekrar açtığında Galatasaray yeni bir döneme giriyordu.

Bu dönemin en önemli isimlerinden biri şüphesiz Tevfik Fikret’ti. Ünlü şair ve eğitimci, müdürlüğü sırasında okulun fiziksel ve akademik gelişimine büyük katkılar sağladı. Konferans salonları, laboratuvarlar, fizik amfileri, kütüphane, revir ve eczane gibi modern eğitim kurumlarında bulunması gereken birçok birim onun döneminde hayata geçirildi. Tevfik Fikret, Galatasaray’ı hem bir okul hem de çağdaş düşüncenin üretildiği bir merkez haline getirmeyi hedefliyordu.

Mekteb-i Sultani, Osmanlı Devleti’nin son yıllarında ve Millî Mücadele döneminde yetiştirdiği öğrencilerle de dikkat çekti. Okuldan mezun olan birçok genç, ülkenin bağımsızlık mücadelesinde çeşitli görevler üstlendi. 1922-1923 eğitim yılında mezun olan öğrencilerin diplomalarında ilk kez “Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti” ibaresi yer aldı. Aynı zamanda bu diplomalar, üzerinde “Mekteb-i Sultani” yazan son diplomalar oldu.

Cumhuriyet’in ilanından kısa bir süre önce eğitim sisteminde yapılan düzenlemeler sonucunda “Sultani” adı taşıyan okulların isimleri “Lise” olarak değiştirilmeye başlandı. Ancak Galatasaray bu değişikliği diğer okullardan önce yaşadı. Heyet-i İlmiye’nin kararıyla 29 Ağustos 1923 tarihinden itibaren okul resmen “Galatasaray Lisesi” adını aldı.

Cumhuriyet döneminde de eğitimdeki öncü rolünü sürdüren Galatasaray Lisesi, yeni müfredat programları ve modern eğitim anlayışıyla gelişimini devam ettirdi. 1929 yılında tarih ve coğrafya dersleri Fransızca yerine Türkçe okutulmaya başlandı. Öğrenci sayısı giderek arttı ve 1930’larda okul yaklaşık 1600 öğrenciye ulaştı. İlkokul bölümü ise 1963 yılında Feriye Sarayı’na taşındı.

Galatasaray Lisesi’nde Büyük Amfi

Galatasaray’ın uluslararası itibarı da yıllar içerisinde artmaya devam etti. 1968’deki okulun kuruluşunun 100. yıl kutlamalarına katılmak üzere Fransa Cumhurbaşkanı Charles de Gaulle, Galatasaray’ı ziyaret etti. Daha sonraki yıllarda Galatasaray Üniversitesi’nin kuruluş sürecinde Fransa Cumhurbaşkanı François Mitterrand da okulun ve kurumun gelişimine destek veren isimlerden biri oldu. Bu ziyaretler, Galatasaray’ın Fransa açısından da sembolik değeri yüksek bir eğitim kurumu olduğunu göstermektedir.

Aslında bu kurumun kökleri, Sultan II. Bayezid döneminde kurulan Galata Sarayı Enderun Mektebi’ne kadar uzanır. Osmanlı saray bürokrasisine devlet adamları yetiştiren bu eğitim geleneği, yüzyıllar sonra Mekteb-i Sultani ve ardından Galatasaray Lisesi olarak yaşamaya devam etmiştir.

Bugün Galatasaray Lisesi, geçmişten aldığı bu güçlü mirası sürdürmektedir. Okulun temsil ettiği eğitim anlayışı yalnızca lise düzeyinde kalmamış, 1992 yılında kurulan ve 1994’te eğitim hayatına başlayan Galatasaray Üniversitesi ile yükseköğretim alanına da taşınmıştır. Böylece Sultan Abdülaziz’in Avrupa’dan dönüşünde hayalini kurduğu modern eğitim ideali, yaklaşık yüz elli yıldır farklı biçimlerde yaşamaya devam etmektedir.

Galatasaray Lisesi’nin tarihi; Osmanlı’nın modernleşme çabalarının, Cumhuriyet’in eğitim reformlarının ve Türkiye’nin Batı ile kurduğu kültürel ilişkilerin de hikâyesidir. İstanbul’un merkezinde yükselen bu köklü kurum, geçmiş ile gelecek arasında kurulan en güçlü köprülerden biri olmayı bugün de sürdürmektedir.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.