Safa Önal Türk sinemasına 395 senaryoluk miras bıraktı
SkyRoadSkyroad
Yeşilçam’ın büyük hikâyesi çoğu zaman kameraların önünde anlatılır: Yıldızlar, yüzler, unutulmaz bakışlar… Oysa bu hikâyenin asıl iskeleti; bir masa başında, gecenin ilerleyen saatlerinde, kâğıtla kalem arasında kurulur. Safa Önal da işte tam burada durur. Ne afişlerdeki yüzlerden biridir ne de alkışın doğal muhatabı; ama Türk sinemasının duygusal ve anlatısal haritası, büyük ölçüde onun cümleleriyle çizilmiştir.
1930 yılının Aralık ayında Maçka Palas’ta dünyaya gelen Önal, sanata ve söze yatkın bir evin çocuğuydu. Babası Ahmet Fahrettin Önal, yalnızca bir kaymakam değil; şiir yazan, kanun çalan, resim yapan çok yönlü bir entelektüeldi. Evde dolaşan dizeler, notalar ve kitaplar, küçük Safa’nın zihninde erken yaşta bir estetik bilinç oluşturdu. Yazı, onun için hiçbir zaman yalnızca bir anlatım aracı olmadı; dünyayı anlamanın, duyguları taşımak için bir kap bulmanın ve hayata tutunmanın yolu haline geldi.
Haydarpaşa Lisesi yıllarında edebiyata yönelen Önal, kısa öyküler yazarak kelimelerle kurduğu ilişkiyi derinleştirdi. O dönemde kaleme aldığı metinler, daha sonra Dünyanın En Güzel Gemisi (2017) adlı kitabında bir araya gelecekti; fakat onu asıl bekleyen yol, öyküden sinemaya uzanan bir anlatı hattıydı. 1950’lerin başında senaryo yazmaya başladığında, Türk sineması büyük bir dönüşümün eşiğindeydi. Salonlar doluyor, Yeşilçam hızla büyüyordu. Bu hızlı üretim düzeni, kelimeyi görüntüye dönüştürecek güçlü kalemlere ihtiyaç duyuyordu. Safa Önal, tam bu boşlukta belirdi.
1953’te yazdığı Kanlı Para ile sinema dünyasına adım atan Önal, kısa sürede Yeşilçam’ın en üretken senaristlerinden biri hâline geldi. Bülent Oran, Erdoğan Tünaş, Ertem Göreç gibi dönemin önemli isimleriyle birlikte çalıştı; melodramdan maceraya, toplumsal dramdan romantik anlatılara kadar çok geniş bir yelpazede hikâyeler kurdu. Yazdığı senaryo sayısı 395’i buldu ve bu rakam Guinness Rekorlar Kitabı’na girecek kadar sıra dışıydı. Ancak bu üretkenlik, yalnızca nicelikle açıklanabilecek bir durum değildi. Onun metinleri, Yeşilçam’ın duygusal hafızasını inşa eden temel taşlar arasında yer aldı.
Küçük Beyefendi (1962), Taçsız Kral (1965), Vesikalı Yarim (1968), Menekşe Gözler (1969) gibi filmler, yalnızca yıldız oyuncuların performanslarıyla değil, arkasındaki anlatı gücüyle de bugün hâlâ hatırlanır. Safa Önal’ın yazdığı karakterler çoğu zaman yaralıydı; hayata geç kalmış erkekler, kalbi kırık kadınlar, toplumla uyum sağlayamayan yalnız figürler… Bu karakterlerin acıları, Yeşilçam melodramının aşırıya kaçan duygusallığının ötesinde, tanıdık bir insan sıcaklığı taşıyordu. Onun hikâyelerinde gözyaşı vardı, ama yapay değildi; kader vardı, ama kör bir yazgı değil, insanın seçimleriyle şekillenen bir yol gibi dururdu.
Önal, senaristliğin sinema dünyasındaki görünmezliğini her zaman derinden hissetmişti. Bir röportajında “Senaryocu sinemanın en yalnız insanıdır.” derken yalnızca mesleki bir sitemi değil, bir kaderi de dile getiriyordu. Setler, yıldızlar, galalar hafızada kalır ama o dünyayı mümkün kılan metin çoğu zaman unutulur. Buna rağmen o, bu yalnızlığı bir küskünlüğe dönüştürmedi. Aksine, yazıya daha sıkı sarıldı. Yılda yirmi, bazen yirmi beş senaryo yazacak kadar yoğun bir tempoyla çalıştı. Bu, yalnızca bir geçim meselesi değil; yazıya duyulan derin bir bağlılıktı.
1970’lerden itibaren yönetmenliğe de yönelen Önal, kendi metinlerini beyazperdeye taşıma imkânı buldu. Cingöz Recai (1954), İnleyen Nağmeler (1969), Kalbimin Sahibi (1969), Ağlayan Melek (1970), Küçük Ev (1977), Yarınlar Bizim (1975), Afacan (1989) gibi filmlerle kamera arkasında da varlık gösterdi. Yönetmenliği; senaryodan kopmayan, anlatıya sadık bir bakış taşıyordu. Sahnelemesi gösterişten uzak ama duyguyu doğrudan hedef alan bir sadelik içerirdi. Onun sinemasında büyük görsel numaralardan çok, karakterlerin iç dünyasına açılan küçük anlar önemliydi.
Önal’ın yazı serüveni yalnızca sinemayla sınırlı kalmadı. Fotoromanlar, dizi senaryoları, belgesel çalışmalarıyla da anlatı üretmeye devam etti. Beyaz Şemsiye gibi fotoromanlarda Türkan Şoray ve Cihan Ünal gibi isimlerle çalıştı. Televizyon dizileriyle değişen seyir alışkanlıklarına uyum sağladı ama yazının merkezde olduğu anlayışından hiç vazgeçmedi.
Onu yazmaya bağlayan asıl kıvılcım ise çocukluğunda okuduğu Reşat Nuri Güntekin’in “Eski Bir Yara” adlı öyküsüydü. O metni, hayatını değiştiren bir eşik olarak anlatırdı. Küçük bir çocuğun gözünden anlatılan bir hikâye, onda yazma tutkusunu geri dönülmez biçimde uyandırmıştı. Önal için yazmak; bir meslekten çok daha fazlası, varoluşunun temel biçimiydi.
Safa Önal 2023 yılında hayata veda ettiğinde ardında yalnızca yüzlerce film değil, Türk sinemasının hafızasına kazınmış bir anlatı mirası bıraktı; zira onun kelimeleri, Yeşilçam’ın melodramlarını taşıyan görünmez damarlar gibidir. Kameralar susup ışıklar söndüğünde bile o cümleler yaşamaya devam eder; çünkü sinema, en nihayetinde bir görüntü sanatı olduğu kadar, bir hikâye sanatıdır. Safa Önal ise bu hikâyelerin en sabırlı, en çalışkan ve en derinlikli mimarlarından biriydi.
*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.