Oğuzların bin yıllık yolculuğu: İsyandan Selçuklu'ya, oradan Anadolu'ya

Oğuz ismi tarihte ilk kez I. Gök Türk Kağanlığı yıkılırken ortaya çıktı. Yaşadıkları Tola Irmağı çevresinde Gök Türklere isyan eden dokuz boy, kaynaklarda "dokuz oğuz" olarak adlandırıldı. Dokuz Oğuzlar sadece bu dönemde değil, II. Gök Türk Devleti zamanında da birçok isyan hareketinde başı çekti.

Orhun Kitâbeleri’nde Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk'un, Dokuz Oğuzları bastırmak için verdikleri uğraş sık sık anlatıldı. Her ne kadar isimleri ilk kez Gök Türk döneminde görünür olsa da, Oğuzların tarihi aslında çok daha eskiye dayanıyordu.

Hunlar zamanında Baykal Gölü’nden başlayıp Kazakistan’ın batısına kadar yayılan Ting-Lingler, Oğuzların en eski kolunu oluşturdu. Sonradan onların yerini Kao-ch’eler Tölesler ve Türgişler aldı.

Bu boylar, Uygur Kağanlığı’nın kurulmasından sonra Oğuzlar olarak isimlendirildi. Böylece doğudaki Dokuz Oğuzlarla batıda kendilerini göstermeye başlayan Oğuzlar birbirinden ayrıldı.

İslâm coğrafyacılarından el-İdrisî, Dokuz Oğuzların Çin sınırına, Oğuzların ise Mâverâünnehir sınırlarına komşu olduklarından ve Müslümanlarla ticaret yaptıklarından bahsetti. Çin sınırına yakın olan grubun bir kısmı Uygurları oluştururken, bir kısmı da Çin'in içerisinde asimile oldu.

Oğuzlardan bir kol ise Peçenekleri takiben daha batıya hareketle, Karadeniz’in kuzeyine ilerleyerek Ruslarla mücadele etti. Bu mücadeleleri anlatan Rus kaynaklarında, Oğuzlar'dan "Torki" adıyla bahsedildi.

Bu grubun büyük bir kısmı Balkanlar'da ilerlerken, bir kısmı da Rus knezleri tarafından bastırıldı. Batı Oğuzları ise Karlukların saldırılarından kaçmak için Arap kaynaklarında Oğuz Çölü olarak bilinen sahaya yerleşti.

9. yüzyılda başkenti Yenikent olan Oğuz Yabgu Devleti'ni kurdular. Burada bir yandan Hazarlar ve Karahanlılarla mücadele ederken, aynı zamanda Müslümanlarla yoğun ticarî faaliyetlerde bulundular.

Oğuz Yabgu Devleti sınırlarında yer alan Cend şehri de Müslüman nüfusun yoğun olduğu yerlerdendi. Bu süreçte Müslüman tüccarların ve sûfîlerin faaliyetleri, Oğuzlar arasında İslam'ın yayılmasını sağladı.

Oğuz Yabgu Devleti’nin genç komutanı ve Selçuklu hanedanının atası olan Selçuk Bey'in İslam'ı kabul etmesi ise tarihte bir dönüm noktası oldu. Onun Müslüman olması ve akabinde gayrimüslim Türkler üzerine başlattığı gaza faaliyetleri, İslam'ın çok daha hızlı bir şekilde yayılmasını sağladı.

Selçuk Bey'in bizzat yetiştirdiği torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler döneminde ise Oğuzlar, Bâtınî ve Haçlı tehdidine karşı Sünnî İslâm’ın koruyucusu haline geldiler. Bu süreçte Oğuzlar, Türkmen adı ile anılmaya başlandı. İbn Kesîr bu yeni ismi, “Türkü’l-îmân” yani “iman etmiş Türk” olarak açıklıyordu.

Sürekli batıya hareket eden Türkmenler, Selçuklu döneminde Anadolu'yu, Osmanlı döneminde ise Balkanları Türkleştirdiler ve İslamiyet'i yaydılar.