Robot vergisi gündemde: Otomasyon vergi sistemini zorluyor

Yapay zekâ, otomasyon ve robot teknolojilerinin üretim süreçlerine entegrasyonu hız kazanırken, bu dönüşüm sadece iş gücü piyasasını değil, vergi sistemlerini de köklü biçimde sarsıyor. İnsanların yerini robotların aldığı bir dünyada, gelir vergisine dayalı geleneksel kamu maliyesi modeli sürdürülebilirliğini kaybetme riskiyle karşı karşıya. İşte tam da bu nedenle, “robot vergisi” artık yalnızca akademik bir kavram değil; kamu politikalarının, sosyal güvenlik sistemlerinin ve ekonomik adalet tartışmalarının merkezine oturmuş durumda.

Bu yeni düzene dair en çarpıcı uyarılardan biri, teknoloji dünyasının önde gelen isimlerinden Bill Gates’ten gelmişti. Gates, 2017 yılında verdiği bir röportajda, “Bugün insanlar çalıştıkları için vergi ödüyorlarsa, aynı işi yapan robotların da vergi ödemesi gerekir” diyerek bu tartışmayı küresel gündeme taşıdı.

Bu tartışma henüz teorik düzeyde olsa da, iş gücünün robotlara kaymasıyla birlikte ortaya çıkacak vergi adaletsizlikleri ve bütçe açıkları giderek daha görünür hale geliyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki emek yoğun üretim yapısı düşünüldüğünde, otomasyon yatırımları karşısında insan istihdamını koruyan şirketlerin dezavantajlı konuma düşmesi, sosyal devlet ilkesiyle çelişen bir tabloyu da beraberinde getiriyor.

Kahraman, “Robotların yasal bir kişiliği bulunmuyor, bu nedenle vergi mükellefi sayılmaları bugünkü mevzuatla uyumlu değil.”

Robot yoğunluğunda dünya rekoru: 7 yılda iki kat arttı

Uluslararası Robotik Federasyonu’nun (IFR) yayımladığı Dünya Robotik 2024 raporuna göre, üretim sektöründe robotların kullanımı küresel ölçekte hız kesmeden artıyor. 2023 yılı itibarıyla dünya genelindeki robot yoğunluğu, 10 bin çalışan başına 162 robota ulaşarak rekor kırdı. Bu seviye, sadece yedi yıl önce ölçülen 74 birimlik oranın iki katından fazla.

Küresel sıralamada Güney Kore, her 10 bin çalışan başına bin 12 robotla zirvede yer alıyor. Onu 770 robotla Singapur ve 470 robotla Çin izliyor. Çin, sadece dört yıl içinde robot yoğunluğunu ikiye katlayarak 2023’te Almanya ve Japonya’yı geride bıraktı. Almanya (429 robot) ve Japonya (419 robot) da listenin üst sıralarında yer almaya devam ediyor. ABD ise 295 robotla onuncu sırada.

Bölgesel analizde ise Avrupa, Kuzey Amerika ve Asya arasında da dikkat çekici farklar bulunuyor. Avrupa Birliği’nde robot yoğunluğu yüzde 5,2 artışla 219 birime, Kuzey Amerika’da yüzde 4,2 artışla 197 birime ve Asya’da yüzde 7,6 artışla 182 birime yükseldi. Almanya, İsveç, Danimarka ve Slovenya gibi ülkeler Avrupa’nın ilk 10’daki güçlü temsilcileri arasında yer alıyor.

Robotların bu hızlı yükselişi, sadece iş gücü piyasasını değil, devletlerin vergi sistemlerini de tehdit ediyor.

2023 yılı itibarıyla dünya genelindeki robot yoğunluğu, 10 bin çalışan başına 162 robota ulaşarak rekor kırdı. Bu seviye, sadece yedi yıl önce ölçülen 74 birimlik oranın iki katından fazla.

Robotlar gelir üretirken, vergi sistemi kan kaybediyor

Üretimin otomasyona devredilmesi, sadece iş gücünü değil, devletlerin gelir kaynaklarını da doğrudan etkiliyor. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Gülşen Gedik, mevcut vergi sistemlerinin gerçek kişiler üzerine kurulu olduğuna dikkat çekerek, robotlar tarafından yapılan işlerin aynı vergi yüküne tabi olmamasının ciddi bir açık yarattığını söylüyor. “Bugün gelir vergisinin büyük kısmı ücretlilerden alınan stopajlarla sağlanıyor. Ancak makineler aynı işi yaptığında bu sistem çalışmaz hale geliyor” uyarısında bulunuyor.

EY Türkiye Vergi Bölümü Şirket Ortağı Abdulkadir Kahraman da benzer bir noktaya dikkat çekiyor. Otomasyonun artması, çalışan gelirlerini azaltıyor; bu da gelir vergisi gibi doğrudan vergilerin bütçedeki payını düşürüyor. Kahraman, “Türkiye’de dolaylı vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payı yüzde 65,8’e ulaştı. Bu, OECD ortalamasının (yüzde 32) iki katı” bilgisini vererek, dengenin ne denli bozulduğunu ortaya koyuyor.

Gedik, “Bugün gelir vergisinin büyük kısmı ücretlilerden alınan stopajlarla sağlanıyor. Ancak makineler aynı işi yaptığında bu sistem çalışmaz hâle geliyor.”

Zamanlaması yanlış bir vergi, teknolojik dönüşümü frenleyebilir

Robot vergisinin bazı ülkelerde tartışıldığını hatırlatan Robot İstihdam Ajansı Kurucusu Canan Alkın ise bu uygulamanın aceleyle gündeme alınmasının gelişmekte olan ülkelerde teknoloji yatırımlarını olumsuz etkileyebileceğine dikkat çekiyor.

Alkın, “Robot teknolojilerinin henüz KOBİ düzeyinde günlük operasyonlara entegre olmadığı bir ortamda, böyle bir vergi uygulaması oluşmamış bir soruna erken müdahale olur.

Bu da dijital dönüşüm sürecindeki işletmelerin önünü kesebilir” değerlendirmesinde bulunuyor.

Robotların istihdamı kayda değer ölçüde etkilemeye başlamadığı sürece bu tür vergi yaklaşımlarının uygulanmaması gerektiğini vurgulayan Alkın, “Vergi politikaları teknoloji karşıtı değil, yenilikçiliği destekleyici bir anlayışla tasarlanmalı. İstihdamı koruyan, verimliliği artıran hibrit modeller desteklenmeli” diyor. Ona göre, şu an asıl ihtiyaç olan şey, robot ve yapay zekâ yatırımlarını destekleyen ancak insan kaynağını da dışlamayan akıllı teşvik sistemlerinin kurulması.

Teşvik var, tanım yok

Robot teknolojileri ile ilgili Türk vergi mevzuatında herhangi bir özel tanımlama yapılmamıştır; ancak tüm süreçler bilişim alanında araştırma geliştirme (Ar-Ge) faaliyetlerinin bir parçası olarak yürütülmekte ve söz konusu yatırımlar çeşitli vergi teşviklerinden faydalanmaktadır. Robot teknolojileri yakın gelecekte pek çok alanda kullanılacaktır. Türkiye’nin de uluslararası rekabette başarılı olabilmesi için robotlar ile ilgili yasal bir tanım yapması gerekmektedir. Fakat bu düzenleme oldukça zor olacaktır; çünkü çok fazla ölçütün kullanılması ve en iyi sistemin bulunması sadece bir iç hukuk meselesi değildir ve yapılacak bir düzenleme, sorunu uluslararası alanda da daha karmaşık hale koyabilir.

Doç. Dr. Gülşen Gedik / Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi

Vergi adaleti bozuyorsa rekabet de zarar görür

Geleneksel iş gücünü kullanan firmalarla robotik sistemlere geçen firmaların aynı vergi rejimine tabi tutulmaması, sadece mali değil, aynı zamanda etik ve rekabetçi bir soruna dönüşüyor. Gedik’e göre, robot kullanan firmaların daha az vergi ödediği bir sistemde, insan istihdam eden şirketler dezavantajlı konuma düşüyor. “İş yerlerinde gerçek kişi işçi yerine robot istihdam etmek suretiyle elde edeceği kazancı artıran şirketler için farklı ve daha adil bir vergi sistemi getirilmesi gerekiyor” diyen Gedik, sosyal devlet anlayışının da bunu zorunlu kıldığını ifade ediyor. Kahraman, robotların doğrudan vergilendirilmesinin mevcut yasal sistemlerde mümkün olmadığını belirtiyor. “Robotların yasal bir kişiliği bulunmuyor, bu nedenle vergi mükellefi sayılmaları bugünkü mevzuatla uyumlu değil” diyen Kahraman, alternatif olarak üretim süreçlerinde iş gücü kullanımı azalan şirketlerin daha yüksek oranlı vergilendirilmesinin tartışılabileceğini ifade ediyor. Bu bağlamda, “ücret ödemeleri belirli bir oranın altına inen firmalardan daha fazla kurumlar vergisi alınması gibi senaryolar gündeme gelebilir” görüşünü paylaşıyor.

Alkın ise burada dengenin iyi kurulması gerektiğine dikkat çekiyor. Ona göre teknolojiyi cezalandırmak değil, toplumsal faydayı gözeten hibrit politikalar üretmek daha doğru bir yaklaşım. “Dijital dönüşüm sürecindeki şirketlerin önünü kesmek, ülkenin rekabet gücünü zayıflatır” diyen Alkın, teknolojiyi destekleyen ama istihdamı da koruyan dengeli çözümler öneriyor.

Vergiden önce sorumluluk tanımı gerekli

Robot vergisi dâhil her türlü vergi, yatırım maliyetini artıran getirisini artıran bir unsurdur. Ancak vergi katılım kararlarında ilk sıralarda dikkate alınan bir unsur olarak karşımıza çıkmaz. Robot vergisi uygulamasından önce “robot veya AI sorumluluğu” ve sınırları tanımlanmalıdır. Örneğin, Karayolları Trafik Kanunu’na göre aracın sahibi “kusursuz sorumluluk ilkesi gereğince sorumludur. İşleten ve araç işleticisi teşebbüsün sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur. Daha sonra vergileme esasları belirlenebilir. Vergileme için daha alınması gerekli adımlar var ve bu adımlar tanımlanmadı.

Abdulkadir Kahraman / Ey Türkiye Vergi Bölümü Şirket Ortağı

Uluslararası uyum olmadan robot vergisi tutmaz

Robot teknolojileri sınır tanımadan yayılırken, vergi sistemleri hâlâ ülke bazlı işliyor. Gedik, robotların vergilendirilmesi için öncelikle hukuki tanımının yapılması gerektiğine dikkat çekiyor. Ancak bu tanımın sadece iç hukukla sınırlı kalamayacağını vurgulayan Gedik, “Yapılacak bir düzenleme, uluslararası düzeyde de karmaşa yaratabilir. Çünkü robot kavramı ülkeden ülkeye farklı biçimlerde tanımlanıyor. Bu da şirketlerin işlemlerini, verginin olmadığı veya tanımın farklı olduğu ülkelere kaydırmasına neden olabilir” uyarısında bulunuyor.

Kahraman da benzer bir noktaya işaret ediyor: Robotların vergilendirilebilmesi için öncelikle bu teknolojilerin hukuki statüsünün netleştirilmesi gerektiğini belirtiyor. “Vergi mükellefliği, mevcut sistemlerde yalnızca gerçek ve tüzel kişilere tanınmış bir sorumluluk. Oysa robotlar ne kimlik sahibidir ne de ceza sorumluluğu taşır. Bu nedenle doğrudan vergiye tabi tutulmaları bugünkü hukuk sistemleriyle uyumlu değil” diyen Kahraman, bu aşamada aceleci vergi tartışmalarından kaçınılması gerektiğini ifade ediyor.

Alkın ise uygulamada başarılı olabilecek bir modelin ancak uluslararası iş birliğiyle geliştirilebileceğini söylüyor. “Farklı ülkelerde farklı zamanlarda devreye alınan robot vergileri, yatırım ortamında belirsizlik yaratır. Türkiye’nin bu konuda ilk adımı atan ülkelerle eşgüdüm içinde hareket etmesi gerekir” diyerek, rekabetten kopmamak adına küresel

Aceleye Getirilen Robot Vergisi, Yatırımı Kaçırabilir

Robot vergisi, bazı ülkelerde gündeme gelen ve teknolojinin iş gücü üzerindeki etkilerini dengelemeyi amaçlayan bir fikir olarak tartışılıyor. Kısa vadede kamu gelirlerini artırmak gibi görünse de, bu tür bir uygulamanın aceleyle ve erken safhada devreye alınması, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki teknoloji yatırımlarını olumsuz etkileyebilir.

Canan Alkın / Robot İstihdam Ajansı Kurucusu

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.