Sudan’ın Faşir’i: Kabilelerden uluslara, geçmişten bugüne bir kavşak noktası

Sudan’ın batısındaki Darfur bölgesinin merkezi konumundaki Faşir şehri, Hızlı Destek Kuvvetlerinin (HDK) eline geçmesiyle uluslararası kamuoyunda gündeme geldi.

HDK mensuplarınca yapıldığı tespit edilen insan hakkı ihlallerine rağmen Faşir şehri, ekonomik önemi ve stratejik konumunun yanı sıra tarihi geçmişiyle de hem İslâm dünyası hem de bölgesel açıdan önemli merkez olma özelliğini sürdürüyor.

• Sudan'ın batısındaki Faşir’in HDK tarafından kontrolü, sadece Sudan'da değil bölgesel ekonomik değişkenlik açısından da kilit rol oynuyor.

HDK, Faşir'i ele geçirerek

batı-kuzey lojistik kuşağının kontrolü

nü de sağlarken bu hat, Libya üzerinden

petrol ve mühimmat temini

,

Sudan'ın Kuzey eyaletine ve Mısır’a erişim

ve aynı zamanda

Sahel’den Kuzey Afrika’ya uzanan düzensiz göç rotaları

nı kapsıyor.

Şehir, Darfur’un tarım ve hayvancılık üretim merkezlerini de birleştiren ticaret havzası olması nedeniyle bölgedeki

tahıl, canlı hayvan, yer fıstığı ve Arap sakızı ticaretinin geçiş kapısı

olmayı sürdürüyor.

Kâbe'nin örtüleri Darfur'dan gitti

Darfur, İslâm tarihi açısından Afrika’nın en önemli bölgelerinden biri olurken 13. yüzyıldan itibaren Kuzey Afrika’dan gelen Müslüman tüccarlar ve sufi tarikatlar aracılığıyla İslâm bu bölgede yayıldı.

Faşir merkezli kurulan Darfur Sultanlığı, 17. yüzyıldan itibaren Batı Sudan’da İslâm kültürünün yerleşmesine öncülük etti.

• Darfur, İslâm tarihi açısından Kâbe örtüsüyle önem kazandı. Sultan Ali Dinar döneminde Faşir’den Mekke’ye giden hacı kervanlarıyla Kâbe için her yıl örtü gönderildi.

Darfur, coğrafî konumu itibarıyla Mısır ve Kuzey Afrika’dan gelen İslâmî etkilerin Orta Afrika’ya taşındığı stratejik köprü oldu.

Bölge, özellikle Nijerya’daki Bornu ve Çad ile güçlü dinî ve ticarî bağlar kurarak İslâm’ın Sahraaltı Afrika’da kökleşmesine katkı sağladı.

Öte yandan Darfur halkı, 19. yüzyılda İngiliz sömürgeciliğine karşı mücadeleye aktif destek vererek İslâmî kimlik ve direniş ruhunun sembolü haline geldi.

Hem Darfur Sultanlığı'nın hem de modern Sudan'ın başkenti

Sudan Hartum Üniversitesi Öğretim Üyesi, Bilecik Üniversitesi Misafir Öğretim Üyesi Tarihçi Dr. Tarık Muhammed Nur, Faşir'in hem eski Darfur Sultanlığı'nın hem de modern Sudan'daki Darfur bölgesinin başkenti olduğunu hatırlattı.

Darfur'un beş eyaletten oluştuğunu belirten Nur, Faşir'in, tarih boyunca hem sembolik hem tarihî hem de stratejik bakımdan en önemli şehirlerden olduğunu vurguladı.

Nur, Faşir'in kritik noktada yer aldığının altını çizerek, "Bu önem yeni değil eskiden beri vardır hatta eskiden Faşir'den Mısır’a kadar giden 40 günlük bir yol vardı. Şu anda da aynı yolları insanlar kullanıyorlar." dedi.

Kara yolu üzerinden Faşir'den Çad’a kadar gidildiğini anlatan Nur, Darfur’un her noktasının Faşir'e bağlı olduğunu söyledi.

• Nur, Faşir'de büyük bir havalimanının olduğu bilgisini paylaşarak, "Eskiden Hacca gidenler, Faşir'den Cidde’ye direkt gidebiliyorlardı." şeklinde konuştu.

Etrafında ve içinde farklı etnik gruplardan insanların olduğuna işaret eden Dr. Tarık Muhammed Nur, Faşir'de eski şehir kültürünün bulunduğunu dile getirdi.

Nur, şunları kaydetti:

"Oradaki ticaret çok önemlidir çünkü Darfur’da bulunan ziraî ve hayvancılık ürünlerinin hepsi Faşir'deki büyük pazarlara gelmektedir. O pazarlardan ürünler hem Sudan’ın başka bölgelerine hem de Sudan dışına gidebilir. Ayrıca Darfur’a gelen ticaretin çoğunluğu Faşir üzerinden yürüyordu."

Faşir'in yakın yerlerinde çok önemli su kaynaklarının bulunması sayesinde şehrin susuzluk sorunu yaşamadığını söyleyen Nur, ayrıca meyveli ve verimli arazilerin Faşir'in etrafında bulunduğunu belirtti.

Nur, "Faşir'e çok uzak olmayan bir yerde Hufret en-Nihas (Bakır çukuru) var. Burası, madencilik bakımından çok zengindir. Ayrıca orada uranyum da bulunmaktadır." diye konuştu.

Altın ticaretinin merkezi

Özellikle Darfur'da üretilen altın ticareti, bölgenin kalbi olarak bilinen Faşir'den geçerken çatışmalar öncesinde Darfur’un kuzey hattı üzerinden Körfez ülkelerine canlı hayvan ihracatı, Sudan ekonomisinin önemli kalemlerinden biri olarak değerlendiriliyordu.

Bir zamanlar Afrika'nın en büyük altın madenlerinden biri olarak kabul edilen bu alan, yıllık tahmini 15 ton üretim kapasitesiyle Çad, Libya ve Nijer'den binlerce göçmen işçiyi kendine çekiyor.

HDK'nin kontrolünde olan bu alan sayesinde lideri Muhammed Hamdan Dagalu, Sudan'ın en zengin kişilerinden biri haline geldi.

HDK, altın üretimini ve kaçak ihracatını denetleyerek silah tedarikini finanse ediyor ve savaş kapasitesini artırıyor.

Darfur'un etnik dokusu

Darfur’un etnik dokusu, bölge tarihinin ve güncel çatışmaların anlaşılmasında kritik rol oynuyor.

• “Dar-Fur”, Arapçada “Fur’un yurdu” anlamına gelirken bölgenin kurucu topluluğunu oluşturan Fur halkı, tarih boyunca tarım ve yerleşik yönetim yapısıyla bölgede hâkimiyet kurdu.

Bu topluluklar arasında yüzyıllardır ticaret, evlilik ve kültürel etkileşim bulunsa da toprak ve su kaynaklarının daralması, çevresel baskılar ve merkezi otorite boşluğu etnik rekabeti zaman zaman kabile çatışmasına dönüştürüyor.

Uzmanlar, Darfur’daki kimlik ayrımının katı bir “Arap-Afrikalı” çizgisi üzerinden okunmasının eksik olduğunu, bölgenin tarihsel kimliğinin çok katmanlı, ekonomik ve çevresel dinamiklerle şekillendiğini vurguluyor.

HDK'nin Faşir'i ele geçirmesi

Sudan’da ordu ile Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) arasında 15 Nisan 2023’te başlayan çatışmalar, Darfur’u uzun süreli kuşatma ve cepheye dönüştürdü.

HDK, Faşir şehrini kontrol etmek amacıyla Mayıs 2024'te kuşatmaya başladı.

Şehre yönelik 267 saldırı düzenleyen HDK, kuşatma nedeniyle yüz binlerce sivili içeride aç, susuz ve ilaçsız bıraktı.

HDK'nin, 26 Ekim'de Faşir’i ele geçirmesi sonrası ise öldürme, işkence, yerinden edilme ve tecavüz başta farklı insan hakkı ihlalleri gündeme geldi.

HDK'nin Faşir'i alması, Darfur’un batı sınır hattı, Mısır bağlantıları ve Batı Çölü üzerinden yürütülecek lojistik ve güvenlik hatları açısından yeni bir dönemi başlattı.