Orta Koridor Hürmüz Boğazı'nın yerini alabilir mi?

28 Şubat'ta başlayan ABD-İsrail saldırısının ardından İran, dünyanın petrol ve sıvılaştırılmış doğal gazının (LNG) yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nı fiilen kapattı. İran’ın bu adımıyla birlikte küresel yakıt fiyatları yükseldi. Kuzeyde İran, güneyde Umman ve BAE ile çevrili olan bu boğazdan 2025 yılında yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol mamûlü geçti. Bu ise yaklaşık 600 milyar dolar değerinde bir enerji ticaretine denk geliyor.

Orta Koridor'un haritası.

Orta koridor Hürmüz Boğazı'nın alternatifi mi?

Küresel sistemin en kırılgan noktalarından olan Hürmüz Boğazı, haritalarda ince çizgilerle gösterilen bir dar geçit olarak gösterilse de başta Asya kıtası olmakla birlikte dünya ekonomisinin sinir uçlarından birisi konumunda. Bu dar boğazda yaşanan en küçük kriz bile dünya ticaretini, enerji fiyatlarını ve siyasi dengeleri sarsmaya yetiyor. Şubat’ın sonunda ABD-İsrail saldırısı sonrası Hürmüz Boğazı etrafında yaşanan gerginlik bu gerçeği bir kez daha ortaya koydu: Dünya hâlâ birkaç dar geçide aşırı bağımlı ve bu bağımlılık sürdürülebilir değil.

Tam da bu noktada, uzun süredir gündemde olan ancak son yıllarda stratejik bir zorunluluk haline gelen bir hat yeniden öne çıkıyor: Orta Koridor. Çin’den başlayarak Orta Asya üzerinden Hazar Denizi’ne, oradan Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan bu hat artık sadece bir ticaret güzergâhı değil; aynı zamanda yeni bir jeopolitik vizyonun omurgası olarak görülüyor.

Financial Times'a göre Ankara’nın hedefi, ABD destekli “Trump Yolu” projesi ile bu hattı yalnızca bölgesel bir geçiş noktası değil, aynı zamanda Hürmüz Boğazı’na alternatif bir ticaret koridorunun parçası haline getirmek.

FT: “Türkiye, Hürmüz Boğazı'na alternatif olarak "Orta Koridor"u öne çıkarıyor"

“Orta Koridor, Hürmüz Boğaz’ına alternatif olabilir mi?” sorusu son günlerde uluslararası medyanın ve siyaset yapıcıların da gündemine gelmiş durumda. 17 Nisan’da İngilizlerin Financial Times gazetesi de bu ihtimali göz önünde bulundurarak “Türkiye, Hürmüz Boğazı'na alternatif olarak “Orta Koridor”u öne çıkarıyor” başlığı altında analiz bir yazı kaleme aldı. Financial Times'a göre Ankara’nın hedefi, ABD destekli “Trump Yolu” projesi ile bu hattı yalnızca bölgesel bir geçiş noktası değil, aynı zamanda Hürmüz Boğazı’na alternatif bir ticaret koridorunun parçası haline getirmek.

İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki belirsizlikleri artırması “Orta Koridor” üzerindeki bu arayışı hızlandırdığını belirten gazetede, Çin’den Avrupa’ya uzanan “Orta Koridor”un deniz yoluna kıyasla süreyi üçte bire düşürme potansiyeliyle dikkat çektiğini dile getiriyor. Orta Koridor’un en önemli geçiş noktalarından birisi de ABD Başkanı Donald Trump tarafından da desteklenen ve “Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası” (TRIPP) adı verilen Zengezur Koridoru projesi.

Bakü–Tiflis–Kars demiryolu hattı, Marmaray ile sağlanan kesintisiz geçiş ve liman yatırımları, bu stratejinin temel taşlarını oluşturuyor.

AB de Orta Koridor'un destekçilerinden

Gazetenin analizinde AB’nin de bu projenin güçlenmesi konusunda ciddi destek verme niyetinde olduğu belirtilerek, AB Komiseri Marta Kos’un, Türkiye’yi “kritik ortak” olarak nitelendirdiği ve Orta Koridor’un genişletilmesini “oyun değiştirici”' olarak tanımladığı ifade ediliyor. Financial Times'a göre Türkiye, dünya ticaretini yeniden şekillendiği bir dönemde kendisini stratejik bir lojistik merkez olarak konumlandırmaya çalışıyor. Ancak bu iddialı vizyonun hayata geçmesi, bölge istikrarı ve büyük güçler arasındaki rekabetle doğrudan bağlantılı.

Orta Koridor'un hızı değil çeşitliliği ön plana çıkıyor

Orta Koridor’un yükselişini anlamak için öncelikle mevcut sistemin kırılganlığını görmek gerekir. Son yıllarda devletler, tek hat bağımlılığını azaltacak alternatifler aramaya yöneliyor. Orta Koridor bu arayışın müşahhaslaşmış hali olarak ön plana çıkıyor. Deniz taşımacılığına kıyasla daha kısa sürede tamamlanan bu hat, Çin ile Avrupa arasındaki ticarette süreyi ciddi biçimde azaltma potansiyeline sahip. Ancak Orta Koridor’u asıl mühim kılan unsur hızından çok, sunduğu çeşitliliktir. Deniz, kara ve demiryolu taşımacılığını bir araya getiren bu yapı, tek bir noktaya bağımlılığı ortadan kaldırarak riskleri dağıtır. Böylece küresel ticaret, daha esnek ve daha dayanıklı bir yapıya kavuşur.

Türkiye dönüşümün merkezinde

Hürmüz Boğazı ve Orta Koridor aslında farklı işlevlere sahiptir. Hürmüz, ağırlıklı olarak enerji akışının merkezi olarak bilinirken, Orta Koridor ise daha çok ticaret ve lojistik hattı olarak ortaya çıkıyor. Bu nedenle Orta Koridor’un, Hürmüz’ün yerini alması teknik olarak mümkün değil. Ancak mesele bu kadar basit değil. Çünkü modern jeopolitikte rekabet çoğu zaman doğrudan değil, dolaylı yollarla gerçekleşir.

Orta Koridor, Hürmüz’e bağımlılığı azaltarak dünya sisteminde yeni bir denge oluşturma potansiyeline sahip. Bu yönüyle bakıldığında, doğrudan bir alternatif olmasa da stratejik bir tamamlayıcıdır. Bu büyük dönüşümün merkezinde ise Türkiye yer almakta. Türkiye tarih boyunca olduğu gibi bugün de Asya ile Avrupa arasında bir köprü değil, âdeta bir düğüm noktası.

Rusya-Ukrayna, ABD-İsrail-İran savaşında tarafsız kalarak daha çok yapıcı rol üstlenen Türkiye, son yıllarda sadece bu tutumuyla değil, aynı zamanda coğrâfî avantajını kullanarak bölgedeki çatışmalarda istikrarlı bir transit ticaret merkezi olarak ön plana çıkmayı başarıyor. Türkiye, altyapı yatırımları ve lojistik projelerle bu avantajı somut bir güce dönüştürmeye çalışıyor. Bakü–Tiflis–Kars demiryolu hattı, Marmaray ile sağlanan kesintisiz geçiş ve liman yatırımları, bu stratejinin temel taşlarını oluşturuyor. Türkiye’nin hedefi artık sadece transit ülke olmak değil; küresel ticaretin yönünü etkileyebilen bir lojistik merkez haline gelmektir.

Azerbaycan koridorun stratejik noktasında

Bu tabloda Azerbaycan’ın rolü ise ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır. Orta Koridor’un en kritik noktası, Hazar Denizi’ni aşan geçiştir ve bu geçişin ana kapısı Azerbaycan’dır. Orta Asya’dan gelen yükler, Hazar’ı geçtikten sonra ilk olarak Azerbaycan’a ulaşır ve buradan Avrupa’ya doğru yol alır. Bu durum Azerbaycan’ı sadece bir geçiş ülkesi değil, aynı zamanda sistemin merkezindeki kilit aktör haline getirir. Bakü’deki Elet Uluslararası Deniz Limanı, modern lojistik altyapısı ve demiryolu bağlantılarıyla bu rolü güçlendirmektedir. Azerbaycan da Türkiye gibi bölgedeki çatışmalarda benzer bir yol izleyerek tarafsız tutumuyla “diyalog kapısı” rolünü pekiştiriyor.

Türk dünyası için Avrupa'ya açılan kapı

Orta Koridor’un bir diğer mühim yönü ise Türk dünyası açısından taşıdığı mânâ. Bu hat sadece malların taşındığı bir yol değil, aynı zamanda Orta Asya ile Anadolu arasında yeniden kurulan bir bağ. Sovyet sonrası dönemde parçalanmış olan ekonomik ve siyasi ilişkiler, bu tür projeler aracılığıyla yeniden şekillenmektedir. Kazakistan, Özbekistan ve diğer Orta Asya ülkeleri için bu koridor sadece yeni bir ticaret yolu değil; aynı zamanda dış politikada daha bağımsız hareket edebilmenin bir aracıdır. Avrupa pazarına doğrudan erişim imkânı, bu ülkelerin jeopolitik seçeneklerini genişletmektedir.

Zorluklar ve riskler

Elbette Orta Koridor’un önünde çeşitli zorluklar da bulunmakta. Hazar geçişindeki kapasite sınırlamaları, lojistik mâliyetler ve ülkeler arası koordinasyon sıkıntıları, bu hattın gelişimini yavaşlatabilecek unsurlar olarak ön plana çıkıyor. Aynı zamanda Hazar Denizi geçişlerinde Ro-Ro feribotlarının çok az olması, Rus ve Avrupa ray sisteminin geçiş zorlukları, karmaşık gümrük süreçleri, demiryolu altyapıları ve vagonların yetersiz olması gibi birçok farklı problem koridorun en önemli zorlukları olarak dikkat çekiyor.

Ancak bu sorunlar büyük altyapı projelerinin doğasında vardır ve zaman içinde aşılabilecek niteliktedir. Nitekim son yıllarda yapılan yatırımlar ve artan siyasi irade bu engellerin giderek daha az belirleyici hale geldiğini göstermektedir. Bugün gelinen noktada Orta Koridor’un Hürmüz Boğazı’nın yerini alması mümkün görünmese de küresel ticaret sisteminde yeni bir denge unsuru haline geldiği açıktır. Dünya artık tek merkezli değil, çok merkezli bir yapıya doğru ilerlemektedir. Bu yeni düzende alternatif yollar sadece ekonomik değil, aynı zamanda siyasi güç unsurlarıdır.

Küresel ticaretin geleceğinde orta koridor hangi rolü üstlenecek?

Orta Koridor da bu dönüşümün en somut örneklerinden biridir. Türkiye’nin öncülüğünde şekillenen bu hat, Azerbaycan’ın stratejik konumu ve Orta Asya’nın kaynaklarıyla birleştiğinde Türk dünyasını küresel sistemin kenarında duran bir aktör olmaktan çıkarıp merkezine taşıyabilecek bir potansiyele sahiptir. Belki de asıl soru artık “Orta Koridor, Hürmüz’e alternatif olabilir mi” değil, ”Küresel ticaretin geleceğinde hangi rolü üstlenecektir” olmalıdır. Bu sorunun cevabı yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik bir dönüşümün de anahtarı olacaktır.