Kur’an’ın anlamında Konteks ve Koteks tartışması

Bir sözü kimin, nerede, ne zaman, niçin, kime söylediği o sözün konteksini oluşturur. Başka bir deyişle söze eşlik edip onu çevreleyen dış unsurlara genel anlamda konteks terimiyle atıf yapılır. Sözün bağlamı da denen konteks, bir sözün doğru anlamının belirlenmesinde onun vücuda geldiği şartların gözetilerek değerlendirilmesinin oldukça kritik, hatta çoğu kere vazgeçilmez bir rol oynadığını vurgulamak ister. Sözgelişi bazen sözü söyleyenin kim olduğunu bilmemek ciddi bir anlam karmaşasına yol açabildiği gibi kimi zaman muhatabın kim olduğunu göz ardı etmek, sözden kastedilen anlamın bambaşka bir yere çekilmesine sebep olabilir. Okulun duvarında rastladığınız “Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” sözünü hangi asırda ve niçin söylendiğini dikkate almadan anlamaya çalışırsanız; “Kim ilim talep etmek üzere bir yola girerse Allah ona cennete giden yolu kolaylaştırır.” hadis-i şerifindeki gibi onu da ilim tahsil etmeyi teşvik eden mübarek bir söz olarak görmeniz hiç de uzak değildir. Oysa iki sözde yer alan ilim kelimelerinin sesteş olmaktan öte ortak oldukları bir nokta bulunmamaktadır. Evet, genel bir hüküm olarak, sözün konteksinin sözü anlamada önem arz ettiğini söyleyebiliriz. Fakat konteksin önemi her söz ve metin için aynı seviyede bir önem arz etmez. Tek başına bir cümlenin yanlış anlaşılma ihtimali, bir kitabın büsbütün yanlış anlaşılma ihtimalinden çok daha fazla olduğu için o tek cümleyi doğru anlayabilmek; çoğu kere onun niçin ve nerede söylendiğini öğrenmeye de icap ettirir. Fakat söz kendi başına bir bütün teşkil etme bakımından tam ve mükemmel olmaya doğru yaklaştıkça kontekse olan ihtiyaç da o nispetle azalacaktır. Zira bir söz veya metin, bütünlüğünün sağladığı yardımcı unsurlar sayesinde her cümlesinde veya sayfasında anlamını, amacını, muhatabını ve sözü söyleyenin şahsiyetini daha bir belirginleştirecek ve buna bağlı olarak yanlış anlaşılma ihtimali gitgide azalacaktır. Tıpkı yıllardır tanıdığınız bir insanı yanlış anlamanızın ilk defa konuştuğunuz birini yanlış anlamanızdan daha zor ve nadir olması gibi...

İşte Kur’an söz konusu olduğunda konteksin genel faydasına atıf yapılırken gözden kaçırılan en önemli hususlardan ilki budur. Aslında Kur’an daha ilk sayfasında “İşte kitap budur.” diyerek her yönüyle mükemmel ve tam bir kitap olma sıfatının adeta kendisine mahsus bir durum olduğunu ima eder. Bunun anlamı, Kur’an’ı bir fragmanlar mecmuası olarak tasavvur etmeyip kendisini tanıttığı gibi yani mükemmel bir bütünlüğe sahip bir kitap olarak gördüğümüzde o bize sahip olduğu bu iç bütünlük sayesinde muhataplarından amacına hemen her veçhesini açık bir şekilde gözler önüne sereceğidir. İkinci olarak Kur’an ile diğer sözler arasında kategorik bir farkın bulunduğu gerçeğidir. Kur’an kendisini ne söyleyeni ne amacı ne muhatapları ne de diğer veçheleri bakımından alışageldiğimiz diğer sözlerle aynı mahiyet ve düzlemde takdim etmez. Orada sözün sahibi artık bir insan değil âlemleri yaratan zattır. Muhatapları tarihin belli bir dönemindeki belli bir topluluktan ibaret değil bütün insanlardır. İnişinin amacı sırf o dönemin insanlarına faydalı bazı bilgiler ve hükümler bildirmek veya güzel nasihatler vermek değil tarihte başka bir peygamberde görülmemiş bir şekilde bir Hz. Muhammed’in (sav) Allah’ın (cc) elçisi olduğuna entelektüel bir zeminde delil teşkil ederek insanları kendisine karşı bir karar vermeye çağırmasıdır. Bunlar sıradan değil Kur’an’ı diğer sözlerden esaslı bir biçimde ayıran farklardır. İnsanların sözleri bile söyleyenin bilgi seviyesine göre derinlik, anlam yoğunluğu ve tevil bakımından alabildiğine tefavüt ediyorken Allah’ın özellikle ilmiyle indirdiğini belirttiği Kur’an gibi son derece garip ve sıra dışı bir sözü, bütün yönleriyle genele yönelik konteks teorisine uyarlama girişiminin iyi sonuçlar verip vermeyeceği üzerinde uzun boylu düşünmek gerekir.

Koteks mi Konteks mi?

Peki, konteks dediğimiz ve sözün varlığını dışarıdan çevreleyen dış unsurlar Kur’an söz konusu olduğunda -her zaman hatta çok zaman- mükemmel çalışmıyorsa oluşacak boşluğu doldurabileceğimiz alternatif bir yaklaşım var mı? Evet. Bu alternatifin koteks (co-text) dediğimiz şey. Konteks, sözü çevreleyen dış unsurlara atıf yaparken koteks sözü oluşturan iç unsurları anlatır. Aslında yazının başlığında geçen siyak kelimesiyle işte bu koteksi kastediyoruz. Konteksin aksine koteksin Kur’an’ın anlamlarını belirlemede hem daha tutarlı hem de daha sağlam sonuçlar verdiğini rahatlıkla söyleyebilirim.

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.