Yapay zekâ çağında hakikat neden zemin kaybediyor?

Tam da bu noktada, içinde bulunduğumuz dijital çağ ve özellikle üretken yapay zekâ teknolojileri, bu iki kavram arasındaki makası daha önce hiç olmadığı kadar açmaktadır. Artık “gerçek gibi görünen” ile “hakikati temsil eden” arasındaki sınır çizgisi, 5 milyarı aşkın insanın aktif olarak bağlandığı sosyal medya platformlarında her saniye yeniden bulanıklaşmaktadır.

Üretim, dağıtım ve alımlama sarmalında gerçekliğin yeniden inşası

Bugün dijital bir görüntü gerçeği çağrıştırabilir, hatta bizatihi gerçek olduğu hususunda şüpheye mahal bırakmayacak kadar kusursuz olabilir. Günümüz yapay zekâ modelleri marifetiyle bir ses, bir yüz ifadesi veya mimik, teknik olarak eksiksiz biçimde sentezlenebilmektedir. Ancak bu üretim, hakikatin kendisine değil Baudrillardcı anlamda, onun bir simülasyonuna karşılık gelir. İnsan zihninin evrimsel olarak “gördüğüne güvenme” eğilimi, algoritmaların manipülatif doğasıyla çarpıştığında hakikat ağır bir yara almaktadır.

Yapay zekâ, sosyal medya ve komplo teorileri arasındaki ilişkiyi tek boyutlu okumak bu nedenle yanıltıcıdır zira ortada birbirini besleyen üç aşamalı, asimetrik bir ekosistem bulunmaktadır. Bu sürecin ilk ayağı olan üretim safhasında, üretken yapay zekâ devreye girerek sahte görselleri, taklit sesleri ve bağlamından koparılmış anlatıları sıfır maliyetle inşa eder. Ardından gelen dağıtım aşamasındaysa sosyal medya algoritmaları rol oynar. Bu algoritmalar epistemolojik doğruluğa göre değil aksine korku, öfke ve infial gibi insani zaafları tetikleyen “etkileşim” mantığına göre kodlandığı için, oluşturulan manipülatif içerikleri hızla dolaşıma sokar. Sürecin son halkası olan alımlama evresinde de sistemin karşısında pasif birer “hedef” konumuna indirgenen kitleler, maruz kaldıkları bu sentetik içerikleri kendi yankı fanuslarında, siyasal aidiyetlerine ve duygusal kırılganlıklarına göre yeniden anlamlandırır.

Bu itibarla dijital kimliklerimizin “beğeni” ve “paylaşım” metrikleriyle profillendiği bu mimaride, karşımıza çıkan içerikler asla rastlantısal değildir. Kitleler büyük resmin tamamını görmezler ve algoritmaların seçici geçirgenliğinden süzülen kısmi gerçekliğe vakıf olabilir. Dijital çağda doğrunun dışarda kaldığı ve “dolaşıma en uygun olanın” kazandığı bu eşik, hakikatin ontolojik kırılganlığını derin bir krize dönüştürmektedir.

Yeni nesil casusluk ve komplo teorilerinin kurumsallaşması

Hakikatin zemin kaybettiği bu ortamda komplo teorilerinin yükselişi bir tesadüf değil. İnsanlar, belirsizliğin arttığı kriz anlarında anlam üretmek için alternatif ve basitleştirici anlatılara yönelirler. Yapay zekâ, yüksek duygu ve sansasyon üzerinden yayılan bu komplo anlatılarını besleyecek sentetik kanıtları üretmekte kusursuz bir aygıttır.

Bu bağlamda dijital teknolojilerin küresel bir casusluk altyapısı olup olmadığı sorusu daha yüksek sesle sorulmalı. Akıllı cihazların saniyede milyonlarca veri üretmesi, platformların en mahrem alışkanlıklarımızı haritalandırarak davranışsal profiller oluşturması, klasik anlamdaki devletlerarası casusluğun ötesine geçen “bilişsel bir gözetim” mekanizmasına işaret etmektedir. Bireylerin tercihleri, siyasi eğilimleri ve duygusal kırılma noktaları algoritmalar tarafından isabetle öngörülebilir ve yönlendirilebilir hâle gelmiştir.

Ancak buradaki en büyük ironi ve tehlike şu: Mevcut dijital sömürü ve gözetim kapasitesini eleştirmek, sistemin savunucuları tarafından kasten bir “komplo teorisi” olarak etiketlenip marjinalleştirilmektedir. Öte yandan sıradan bir teknolojik aksaklık veya olağan bir veri akışı, manipüle edilerek devasa ve karanlık bir “küresel üst akıl” anlatısına dönüştürülüyor. Yani komplo teorileri hem dijital casusluğu perdeleyen bir kalkan hem de kitleleri yönlendiren bir silaha dönüşmüştür.

İnkârın konforu ve bilişsel şüphe

Yapay zekânın komplo teorileriyle kurduğu ilişkinin en tehlikeli boyutu, tek başına yalanı üretmesinin dışında “doğrunun reddedilebilirliğini” sağlamasıdır. ABD/İsrail–İran savaşı sırasında Netanyahu’nun akıbetine dair ortaya atılan iddialar, bu dönüşümün çarpıcı bir vaka analizidir. Sosyal medyada, Netanyahu’nun kamuoyuna sunulan görüntülerin yapay zekâyla oluşturulduğu yönünde güçlü bir dezenformasyon dalgası meydana getirilmiştir. Daha sonra bir kahvecide görüntülendiği iddia edilen sahneler bile gerçekliği tesis edememiş görüntüler âdeta piksel piksel incelenmiş, elindeki kahve bardağındaki sıvının fiziksel dalgalanması üzerinden “sentetik üretim” tartışmaları alevlenmiştir. Bu durum, yanlış bilginin çoğalmasından ziyade doğrudan gerçeğin değersizleşmesi anlamına gelmektedir. Şüphe o kadar sistematik bir şekilde harlandırılmaktadır ki en somut görsel kanıtlar bile “Acaba yapay zekâ mı?” sorusunun gölgesinde eriyip gitmektedir. Bu durum literatürde “Yalancının Temettüsü” (Liar’s Dividend) olarak adlandırılan kavramın ne kadar yıkıcı bir noktaya ulaştığını ispatlamıştır. Yapay zekâ destekli dezenformasyon ekosisteminin asıl stratejik başarısı sadece sahte videolar üretmek değildir. Asıl başarı en somut, manipüle edilmemiş ve gerçek kanıtların bile doğruluğunu şüpheli hâle getirmektir. Hakikatin referans noktası kaybolduğunda ve gerçekle sahte arasındaki ontolojik sınır silindiğinde devletlerin kriz yönetim kapasiteleri ve kamu diplomasisi mekanizmaları felç olma riskiyle karşı karşıya kalır.

Hakikatin bu denli parçalandığı bir ekosistemde insanlığın yaşadığı asıl trajedi, teknolojik değil ahlakidir. Milyonlarca insanın bir videodaki piksel hatasını veya bir bardaktaki sıvı hareketini büyük bir analitik titizlikle incelerken Gazze’de katledilen çocuklara, enkaz altındaki annelerin feryatlarına aynı yoğunlukta bir hakikat arayışıyla yaklaşmaması, modern insanın içine düştüğü bilişsel çürümenin özetidir.

Gerçekliği sadece ekrandaki piksellerin doğruluğuna indirgeyen bu yüzeysel yaklaşım, insani değerleri ıskalıyor. İslam düşünce geleneğinde hakikat, dijital algoritmaların tasnif edebileceği bir veri seti değil idrak, niyet ve hikmetle kurulan ahlaki bir inşadır. Gözle görmek bizi yalnızca gerçekliğin zahirine ulaştırır fakat hakikatin idraki, gönülle görmeyi gerektirir. İnsan-ı kâmil olma arayışı, gördüğünü salt teknik olarak doğrulamakla yetinmeyen, onu ahlaki ve vicdani bir terazide tartan bir bilince sahip olmakla mümkündür.

Tüm bu dijital illüzyonların, algoritmik casusluğun ve sentetik komplo teorilerinin ortasında, en baştaki o soruyu tekrar sormak zorundayız: Gerçek nedir?”

Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.