Londra’nın ışık tarihi: Yangın, gaz lambası ve müziğin gölgeleri

Fatih Baha Aydın

08:00, 02/04/2022, CumartesiG: Güncelleme: 12:38, 25/09/2025, Perşembe

SkyRoad

Skyroad

Dijital haberciliğin güvenilir adresi: Tıkla ve GZT'yi Google'da favorilerine ekle!

Londra’nın ışık tarihi: Yangın, gaz lambası ve müziğin gölgeleri

Londra ve ışık

Londra sokaklarının ışıkla ilişkisi biraz karmaşık. William Turner güneşi arayıp bulunmaya çalıştı inatla. Ne de olsa yağışlı başkentte doğup büyümüştü. Monet ise sisin peşindeydi; ışığın her halükârda uğradığı Fransa’dan geldiği için. 5 Kasım 1605’de Katolik komplosu suya düşünce, Thames nehri kıyısındaki bu ufak kent ışığın dehşetini tatmadı. Ama yaklaşık altmış yıl sonra, 1666 senesinde, ışığın bu korkunç türüne tanık oldu Londralılar: Yangın. Dört gün süren bu dehşetin bir benzerine, altı yıl önce İstanbul halkı tanık olmuştu... Işık ve ısı dans ederek Londra’yı kül etmiş, çıplak bırakmıştı. Dört günün sonunda alacakaranlığa bulanmıştı başkent. Köz, rüzgâr korku ve cansız kıvılcımın arasında kraliyet baş mimarı Sir Cristopher Wren çıktı ve İngiliz kamusal suretini baştan yarattı.

Christopher Wren
17. yüzyıl İngilteresi'nde yaşamış tasarımcı, gök bilimci, geometri uzmanı ve çağının en tanınmış mimarlarındandı. 1666 Büyük Londra yangının ardından ortaya çıkan tahribattan sonra, St Paul Katedrali'nin de aralarında bulunduğu 53 Londra kilisesinin yanı sıra birçok kamu binasını da o tasarladı.

Birinci Charles’ın gözlerindeki ışık söneli çok olmuş. Ve hatta Cromwell’in parıltılı cumhuriyeti de geride kalmış. 17. yy’ın sonları…
Maktul kralın oğlu, hasta monark II. Charles, Sir Cristopher Wren’e gider. Yaptırmaya planladığı kır evinin inşaatının ne zaman tamamlanacağını sorar; aldığı cevapla üzülür. Sonra maliye memuruna gider, parasal durumunu sorar. İç açıcı değildir tablo. “Çocuklarımın link-boy olmalarından korkuyorum” der.
Geceleri meşale taşıyan bu çocuklar, yayaların yolunu aydınlatmak 19. yüzyılın başlarından ortalarına kadar gaz aydınlatmasının tanıtılmasından önceki günlerde Londra'da sık sık karşılaşılan çocuk işçilerdi. II. Charles çocuklarının, başkentteki vatandaşlara “ışık” tutacak kadar yoksul kalmalarından korkuyordu.

Sir Joshua Reynolds 1771 senesinde bu link-boyların durumunu gözler önüne seren bir yağlıboya tablo dahi yapmıştı. Kederle yıpranmış bedenlerine iliştirilmiş, bir çift siyah kanat.

Sanayi devrimini izleyen yıllarda Londra gaz lambasıyla tanıştı. Fabrikaların dumanı arasında, kömüre boyanmış ellerin taşıdığı fenerler aydınlattı bu sanayi kentini. Evlerin pencereleri genişledi, salonları daraldı. Işık artık daha ucuzdu, sokağa taşıyordu. 20. yüzyıl ve sonrası ise başka türlü yaklaştı ışığa. Artık o korunması değil değerlendirilmesi gereken bir şeydi. Geniş avluların, yüksek kubbelerin ışığı tutmasına ihtiyaç yoktu. 16. yüzyıldan beri mülkiyet haklarını sıkı sıkıya koruyan İngiliz hukuku, ışığa bugün sonsuz bir özgürlük vermiş durumda.

Işığın Londra’daki serüvenini eşyanın dilinden okumak mümkün. Westminster Kilisesi’nden çıkıp Sommerset House’a, oradan Covent Garden’a yürüdüğünüzde, bir toplumun güneşe çağlar içinde nasıl farklı manalar yüklediğine tanık oluruz.
Handel’in ve tabii Hendrix’in kaldığı Mayfair’deki o şirin ev de bu bakımdan dikkat çekici. Aynı güneş ve aynı ışık, aralarında yüzlerce yıl olan bu iki müzisyende nasıl oldu da böyle bambaşka aksetti? Londra’nın ışıkla olan serencamını anlamak için Hendrix ve Handel’i sırayla dinlesek, elimize bir şey geçer mi? Tayfın zıt kutuplarındaki bu iki dâhinin ışık özelinde bir ortaklığı var mı? Bu sorulara cevap bulmak güç.

“Kırmızı griyi izliyor semada, ay ışığının dalgaları / meddücezir hâlinde”

Oscar Wilde’ın dizeleri bize başka bir dünyayı, ay ışığının aksettiği başkenti tanıtıyor.
Hiç şüphe yok ki onda da farklı farklı cihetler gördüler. Peki bugünün Londra’sında geçmiş dolunayların ışığını görebilir miyiz? Kirişler, camlar, aynalar neler fısıldıyor bize?

*Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.

Başlıklar :Londra William Turner Sir Cristopher Wren