Side’nin Luvi kökleri ve nar mitinin bugüne uzanan izleri

Altı yaşındayım. Pazar. Babamın peşindeyim. Titreyengöl’deyiz. Bir turist kafilesi durup bize bir soru sordu; daha önce de anlattığım, belleğimin o tatlı hikâyesi. “Ne münasebet Sayd, Side’dir o, nar!”

Mit, söylenir gider ve yaşam vesilesi olur ya, Tanrıça Side’nin hikâyesi de bunun bir temsili işte. Rivayet odur ki Side, Taurus/Toros Dağları’nın tanrılarından birinin kızıdır, bir doğa tanrıçasıdır ve tabiri caizse, devriye gezer doğada nymphalarıyla ve dryadlarıyla. Su ve orman perileriyle. Günün birinde kızıyla çıkar bu gezilerden birine ve Melas Çayı’nın (Manavgat Irmağı) bereketli topraklarında yetişen şahane çiçeklerden birini koparıp ona hediye etmek ister. Fakat çiçeğe uzandığı anda kımıldayamaz olur Side ve tıpkı Daphne gibi, ayaktan başa kabuk, gövde bağlamaya başlar. Annesinin bir nar ağacına dönüşmesiyle neye uğradığını şaşıran ufaklık da şaşkındır periler de. Elbette Side, adanmışlık görüsüyle anlar mevzuyu: O çiçek, bir zamanların bir doğa tanrıçasıdır ve kim bilir, hangi “hikmet”le mıhlanmıştır oraya. Tabiatta yaptığı bu tahribatın diyetini bir nar ağacına dönüşerek ödemenin eşiğinde olan Side, “Öyleyse ben de minik, kırmızı taneler veren bu ağacın benliğinde doğaya bereket kaynağı olacağım.” der nymphalarının, kendisinin toprağa kök salmış ayaklarını ıslatan gözyaşları eşliğinde. “Kızımı sık sık buraya, gölgeme getirin; sâyelerimde oynasın. Ve ona muhakkak şunu anlatın: Sakın bir çiçeği koparmaya kalkmasın, hiçbir ağaca zarar vermesin zira el uzattığı bir çiçek, bir ağaç; suret değiştirmiş bir tanrıçadır belki.”

Anadolu’nun yerli mi yerli, Luvi mi Luvi halkı; cânım Sideliler, hemşehrilerim ve Anadolu’nun “ruhu tanrıça” kadim toprakları.

Side’ye dair ziyadesiyle tarihî, arkeolojik, coğrafî detay mevcut fakat onları işin ehline bırakalım. Bir mitten bir menkıbeye uzanan -Tanrıça Side’nin çiçeğinden ve narından Sümbül Efendi’nin boynu bükük sümbülüne, mesela.

Side’de son kazılarda Athena Tapınağı da ayağa kaldırıldı, Apollon’a nâzır bizimle artık ve Demeter’e teşne; Ragıp-Selma Devres yadigârı Side Müzesi, hamamın yenilenen efsunlu bölümleriyle bir kez daha karışıyor kalabalığa. Öyleyse Athena’ya düzenlenen Epibaterios Bayramı neşesiyle açalım limanı her senenin baharında!

“Bazılarına göre ölülerin ruhları hayatın büyük zahmetine katlandıktan sonra uçsuz bucaksız gökyüzüne uçacaktır. Ben, Zosimion’u hak ettiği saygıyla seven Romana’yım. (O), başıma sadakatim değerinde bir altın taç taktı. Hayatı böyle yaşadıktan sonra o, beni 34 yaşımda istemeden yer altı dünyasının kapısında bıraktı.”

Deniz kabarır, sonra çarşafa döner; titanlar yenilir, Olympos yükselir ve fakat Side’nin, kırdığınızda içinden bin kızıl inci saçan narı, bütün kültürlerini; süslü, bazen yaralı bereli fakat hep yenilenen o sert Luvi kabuğunda mahfuzdur.

* Klasik mimarinin Dor düzeninde, frizlerin dikey olarak konumlandırılmış tabletlerinin arasındaki boşluğu estetik olarak dolduran dikdörtgen oyuk. Antik Şeyler’in minik dikdörtgen spot kutucukları da onun metopu olsun öyleyse!