Direnişi öğreten cephe: Trablusgarp
15:00, 15/11/2025, Cumartesi
MecraMecra
Trablusgarp Savaşı, 1911-1912.
Sürekli ilerlemeyi ve yayılmayı büyük Roma hayali ile birleştiren İtalya'nın, Birinci Dünya Savaşı'nda büyük pastadan pay kapmak için gözüne kestirdiği yer Osmanlı’nın Afrika'daki son vatan toprağı olan Trablusgarp oldu. Ancak, Trablusgarp içlerine doğru ilerleyen İtalyanlar karşılarında Türk subaylarının emri altında örgütlenmiş yerel halkın sert direnişini buldu. Yerel mücadelede Osmanlı’nın yanında yer alan Senusiler İtalyanların aksine direnişi yalnızca bir vatan savunması olarak değil, dini bir mücadele olarak görüyordu. Bu yüzden Trablusgarp isteksiz askerlerden oluşan bir işgal gücüne karşı kutsal bir savaş veren birliklerin mücadele sahasına dönüştü. Mücadelenin sonunda, Trablusgarp Cephesi, Anadolu, Libya, Fas, Cezayir ve Mısırlı Müslümanlara işgalci güçlere karşı direnmeyi öğreten bir mektep olarak tarihe geçecekti.
İtalyanlar
1861
yılında
siyasi birliklerini tamamlamayı başardı, fütürist bir yaklaşımla güce tapan bir millet oluşturmuşlardı. Sürekli ilerlemeyi ve yayılmayı büyük Roma hayali
ile birleştiren bu yeni ulusun büyük pastadan pay kapmak için gözüne kestirdiği yer Osmanlı’nın Afrika'daki son vatan toprağı olan Trablusgarp'tı.
İtalyanlar
yardımsever bir kisve ile sızdıkları Libya’yı
ekonomik anlamda desteklemek ve kalkındırmak için yoğun bir yatırım faaliyetine girişmişti. Banca di Roma
, Trablusgarp
bölgesinde sayısız emlak satın almış, İtalyanların buraya ticari kaygılarla yoğun bir biçimde gelmelerini sağlamıştı.Özellikle
İtalya ve Trablusgarp
arasında başlatılan vapur seferleri iki bölge arasındaki yoğun ticari ilişkiyi daha da güçlendirmişti. Ticari ilişkiler kültürel sahaya taşınarak birçok İtalyan
okulunun açılması Trablusgarp ve İtalya
arasında daha da hassas bir ilişki kurulmasını sağladı.
İstanbul hükümeti,
başlangıçta İtalyanların bu teşebbüslerini iyi niyetli faaliyetler olarak okumayı tercih etti. İtalya
ise her geçen gün Trablusgarp
üzerinde yeni haklar elde ediyor, Osmanlı
toprağı olan bölgeye kendisine ait özerk bir yapıymış gibi davranıyordu. İtalyanların
ise siyaseten dikkat ettiği tek husus; diğer Avrupalı devletleri
kızdırmamaya ve gücendirmemeye dikkat etmekti.İkinci Meşrutiyet İtalyanlara Trablusgarp kapılarını açıyor
1908 yılında
Makedonya bölgesi
nde dağa çıkan bir grup genç
Osmanlı subayı
, Sultan Abdülhamid'e meclisi tekrar açarak meşruti sisteme fiilen geçilmesi için yoğun bir baskı uyguluyordu.
Güçlü bir istihbarat ağı oluşturarak devletin siyasi gücünü en ücra noktalara kadar ulaştırmayı başaran Sultan İkinci Abdülhamit
, kendi subayları arasında meydana gelen örgütlenmenin sınırlarını fark etme konusunda gecikti. Bölgeye gönderdiği üst düzey yetkililerin öldürülmesi veya kaçırılması bu küçük isyanın ülkenin dört bir yanından destek bulmasına neden oldu.Genç bir subay olan
Enver Bey
, Selanik’ten İstanbul'a gönderdiği telgrafta tek taraflı olarak Meşrutiyet ilan ettiğini İstanbul'a bildirdi.
Bu telgraf, yurdun dört bir yanından gelen başka telgraflarla destek buldu. Sultan Abdülhamid örgütlü ve organize bir yapı ile karşı karşıya olduğunu anladığında iş işten çoktan geçmişti. Sultan Abdülhamid
devletin daha büyük bir zayiata uğramaması ve karışıklığın bir an önce son bulması için isyancı genç subayların meşrutiyet taleplerini kabul ettiğini bildirdi.
Osmanlı
başkentinde yaşanan bu hareketli gelişmeleri yakından takip eden bir odak daha vardı. O da Trablusgarp bölgesinde
oluşturduğu iktisadi ve kültürel hegemonya ile bölgeyi arka bahçesi olarak gören İtalyanlardı.
Bu gelişmelerden sonra İtalyanlar Trablusgarp üzerindeki baskı ve gücünü artırarak İstanbul ile olan ilişkileri iyice zayıflatmak adına harekete geçtiler. Fakat bölgede hala çekindikleri güç tam anlamıyla Osmanlılar değil, Fransızlardı
. Fransızlar
ise ellerindeki bölgeleri riske atmamak için İtalyanların Trablusgarp
üzerindeki siyasi emellerine karışmamayı tercih etti. Artık İtalyanlar ile Trablusgarp
arasında yalnızca Osmanlılar
kalmıştı.
- 1908 yılında ilan edilen Meşrutiyet’ten sonra kendi iç siyasetindeki sorunları bir türlü aşamamış Osmanlı Devleti’nde meclis ve Bab-ı Ali sürekli olarak bir gerilim halindeydi. İngilizlerin de İtalyanların Trablusgarp üzerindeki haklarını meşru gören bir açıklama yapmasından sonra işgal hazırlıklarına başlayan İtalyanlar için yalnızca bir sebep bulmak gerekiyordu. Bu konuda ciddi bir gerekçe üretilemeyince Osmanlı Devleti’ne Trablusgarp’ta yaşayan İtalyanların kötü muameleye uğradığını iddia eden sert bir nota verildi.
Trablusgarp’ın sembolik anlamı
1911 yılı Ekim ayı ortalarında Osmanlı idarecileri İtalyanların Trablusgarp’ı işgal etmeye hazırlandığını ancak idrak etti. Fakat nasıl bir tepki verileceği konusunda ciddi bir kafa karışıklığı söz konusuydu.
Bölge Afrika'daki son vatan toprağıyd
ı
; ama daha önemlisi Arap coğrafyası başta olmak üzere birçok halk Osmanlı idaresinin bir vatan toprağını kolayca terk etmesini müspet karşılamayacaktı.Reklam
Meclis çoğunluğunu elinde bulunduran
İttihat ve Terakki Partisi
’nin genç subayları da anti-emperyalist tutumlarıyla bu sömürgeci devlete karşı sert muhalefet içindeydi.
Hükümet, İtalyanlara karşı koyabilecek bir askeri ve ekonomik gücün var olmadığını biliyordu. Fakat bir grup gönüllü subayın İtalyanlara karşı gayrinizami harp teklifini Genelkurmay Başkanlığı kabul etti.- Bu subaylar içinde Enver Paşa, Mustafa Kemal, Süleyman Askeri, Kuşçubaşı Eşref, Halil Bey, Fethi Bey gibi ileride Türk siyasal hayatında önemli işlere imza atacak genç isimler vardı.
Molla, tüccar ve öğretmen kılıklarında bu isimler İngiliz idaresi altındaki Mısır ve Fransız idaresindeki Fas yolunu kullanarak bölgeye geçiş yapmaya başladı.
Bu gençlerin içinde
Enver, Süleyman Askeri ve Kuşçubaşı Eşref
’in en önemli özelliği gerilla tarzı çatışma ve baskın yapma konusunda sahip oldukları tecrübelerdi; Enver Paşa, Selanik bölgesinde dağlarda önce çeteleri kovalamış, sonra bizzat kendisi bir isyancı olarak dağa çıkmıştı.
Kuşçubaşı Eşref ise özellikle Hicaz bölgesinde uzun yıllar eşkıyalık yapmış; ancak
Sultan Abdülhamid
’in kendisini affettiğini bildiren irade-i seniyye
ile Bursa’da bir çiftliğe yerleştirilebilmişti. Bu iki isim İtalyanlara karşı girişilecek çatışmalarda belirleyici olacaktı.
Enver Paşa bölgedeki durumu 9 Ocak 1912 yılında yazacağı mektupta şöyle anlatacaktır;
- “Yeniden İtalyan toplarının gümbürtüsünü duyuyorum. Gördükleri her gölgeye, her Araba gelişigüzel ateş açıyorlar. Böylelikle Arapların başlangıçta korktukları bu zararsız topların gürültüsüne alışmalarına yardımcı oluyorlar. İtalyan askerleri korkak ve savaşmak istemiyorlar ve ben kendini feda eden bu zabitlere hayranlık duyuyorum. Topçu kuvvetleri ve piyadeler son savaşta düşmanın kararsızlığını fark ettiler. Muhafız bölüklerini bir gönderiyor, bir geri çekiyorlar. Onları tel örgüyle çevrili siperlerinden çıkmaya ittik. Bize 2 mitralyöz, 30.000 mermi, 250 tüfek ve 25 kasa havan topu mermisiyle 2 top ve 10 katır bıraktılar. Bu 10 katıra mitralyözler için ihtiyacım vardı doğrusu. 15 ölü verdik, 20 de yaralı var.”
İtalyanlar tatile gelmişti karşılarında cihad için gelmiş Senusileri buldular
İtalyanlar gerekli koşullar sağlanıp da bölgeyi işgal etmeye karar verdiğinde herhangi bir zorlukla karşılaşacağını düşünmemişti. Bu yüzden ilk etapta yapılan askeri çıkarmalar tören havası içinde bir şov şeklini almıştı. Gönderilen zırhlı birlikler ve askeri taburlar bir zorluk beklenmeyecek şekilde seçilmişti.
Trablusgarp içlerine doğru ilerleme başladığında İtalyan askerleri karşılarında Türk subaylarının emri altında örgütlenmiş yerel halkın sert direnişini buldu.
- Yerel mücadelede Osmanlı’nın yanında yer alan Senusiler İtalyanların aksine direnişi yalnızca bir vatan savunması olarak değil, ayrıca dini bir mücadele olarak görüyordu.
https://image.piri.net/resim/imagecrop/2019/09/02/12/21/resized_2e89d-7c0db05e0944x.jpg
Bu yüzden Trablusgarp isteksiz askerlerden oluşan bir işgal gücüne karşı kutsal bir savaş veren birliklerin mücadele sahasına dönüştü.
Arıca direnişte
Şeyh Salih Tunusi ve Cezayirli Emir Ali Paşa
gibi isimlerin bulunması Trablusgarp direnişinin Cezayir ve Tunus
gibi bölgelerde de heyecan duyulmasına sebep oldu. Trablusgarp cephesi Irak’tan Sudan’a Cezayir’den Tunus’a ve Anadolu’ya
kadar uzanan bir bölgeden gelen gönüllü askerlerin mücadelesine sahne oluyordu. Hatta Sudan’dan
gelen Musa
isimli siyahi bir gönüllü savaşta öylesine yararlılık göstermişti ki Milli Cephe komutanı
Kuşçubaşı Eşref
bu ismi emir eri olarak yanına alacaktı.Direnişçiler karşı saldırıya geçiyor
İtalyanlar yaklaşık
34 bin kişilik bir kuvvetle
Trablusgarp içlerinde ilerleyişine başladı. S
enusi liderlerinden Ahmet Şerif
’in başını çektiği kuvvetler kısa sürede Enver Bey’in komutasında on binlerce kişiye ulaştı.
İtalyanlar Bingazi banliyölerinde kontrolü sağlamakta zorlanırken Derne’de Kuşçubaşı Eşref’in
komutanlığındaki birlikler işgal ordularının ilerleyişini durdurmuştu.
Büyük bir şok yaşayan düşmanın kendisine gelmesini beklemek istemeyen Enver Paşa 11 ve 12 Şubat 1912 yılında
Derne Vadisi ve Bingazi
’nin düşmandan kurtarılması için saldırı emri verdi. İtalyanlar, büyük zayiatlar verdiği bu saldırıları çok zor da olsa durdurmayı başarmıştı; ama Derne vadisi ve Bingazi
’de saplanıp kalmıştı. Ayrıca gece baskınlarında İtalyanlara büyük kayıplar veriliyor, İtalyan ordusu büyük bir kibirle girdiği Trablusgarp’ta hareket edemez hale getirilmişti.
İtalya, Trablusgarp stratejisini değiştiriyor
İtalyanlar ilk şoku atlattıktan sonra Trablusgarp komutanı
General Caneva
’yı görevden aldı. Fakat bu da İtalyan ordusunun durumunu değiştirmedi; ama savaş bölgesinden çok uzakta yaşanan gelişmeler direnişin kaderini değiştirecekti.İtalyanlar İstanbul’u işgal etmek tehdidiyle bölgeye savaş gemileri göndermiş ve
On İki Ada
’yı işgal etmişti. Balkanlar’da patlak verecek bir savaştan çekinen Osmanlı hükümeti, İtalyanlarla 18 Ekim 1912 yılında Uşi Antlaşması
nı imzaladı. Buna göre İtalyanlar On İki Ada’dan çekilecek ve Osmanlı Sultan’ı Trablusgarp'ta halife olarak tanınacaktı.
Osmanlı’da buna karşılık bölgedeki subaylarını geri çağıracaktı.
Osmanlı askerleri geri çekilmişti; ama bu subaylar ve
Senusi lider Ahmed Şerif
’in başlattığı direniş yalnızca Trablusgarp’ta değil; 700 kilometrelik bir alanda Tunus’tan Libya’ya kadar güçlü bir direniş hattı oluşturmuştu.
Bu hat,
1914
yılında
başlayacak Birinci Dünya Savaşı’nda
çok daha güçlü bir direnişe sahne olacaktı. Yani Uşi Antlaşması
ile sanıldığının aksine direnişi Osmanlı
için bitmemişti. Aksine Ahmed Şerif öncülüğünde bu direniş
büyüyecek hatta İngilizlere
karşı Mısır
üzerine dahi büyük bir harekât başlatacaktı.Direnişi merkezden gelen emirle terk etmek zorunda kalan Enver Paşa bir mektubunda şunları söylecekti;
"Harbiye nazırından
düşmanlığa son vermemi emreden ve bana sultanın
anlaşmayı imzaladığını bildiren bir telgraf geldi. Düşüncelerimi tahmin edersiniz. Bir an ne yaptığımızı düşünün kadınlarıyla, çocuklarıyla
bir yıl boyunca başarıyla savaşmış olan bu yiğit insanları düşmanın kollarına bırakıyoruz. Onlara ana vatanın yardıma geleceğine
dair söz verip, savaşmayı öğütleyen
ben, şimdi tarif edilmez zorluklar içine dalıyorum. Bu memleketi terk edecek durumda değilim
ye memleketimin öbür yarısının bana ihtiyacı var. Burada iyi çalıştık, ama yeni iktidar partisi her şeyi ezdi. Böylece utanç verici bir sulhu kabul ettik."- Trablusgarp Cephesi, Anadolu, Libya, Fas, Cezayir ve Mısırlı Müslümanlara işgalci güçlere karşı direnmeyi öğreten bir mektep olarak tarihe geçecekti.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.