1920 Irak İsyanı

Hz. Peygamber’in büyük dedesi Hâşim bin Abdümenâf’a nispetle “Hâşimîler” olarak anılan aile, Şerif Hüseyin’in Mekke Emiri olmasının ardından, önlerine konulan vaatlerin cezbesi ve Ortadoğu’nun içine düştüğü türbülansın da etkisiyle, çok daha büyük rollere soyunacaktı.

1917 yılında Bağdat'ın ele geçirilmesiyle Osmanlı hâkimiyeti büyük ölçüde sona ermiş, 1918 Mondros Mütarekesi'nin ardından ise Musul da İngiliz kuvvetlerinin kontrolüne geçmişti.

I. Dünya Savaşı'nın sona ermesini kutlayan İngiliz birlikleri, Bağdat'ta zafer geçit töreni düzenlemişti, 16 Kasım 1918.

Savaş sırasında İngiliz yetkilileri Araplara bağımsızlık vaat etmişti. Aynı dönemde Mekke Emiri Şerif Hüseyin ile yürütülen yazışmalar, Arap toplumunda bağımsız bir devlet kurulacağı yönünde büyük beklentiler oluşturmuştu. Ancak savaş sona erdiğinde bu vaatlerin yerini manda yönetimi planları almıştı. 1916 tarihli gizli Sykes-Picot Anlaşması'nın ortaya çıkması ve daha sonra San Remo Konferansı'nda Irak'ın İngiliz mandasına bırakılması, Iraklıların İngiltere'ye olan güvenini tamamen sarsmıştı.

Sykes-Picot Anlaşması'nın harita üzerindeki hali. A ile işaretlenen bölüm Fransızlara, B ile gösterilen bölüm İngilizlere pay edilmişti.

İngilizler başlangıçta doğrudan askerî yönetim kurmuştu. Sivil idare büyük ölçüde İngiliz memurların kontrolündeydi. Vergilerin artırılması, yerel yöneticilerin görevden alınması, aşiret reislerinin geleneksel yetkilerinin sınırlandırılması ve Iraklıların yönetime katılmaması halk arasında huzursuzluğu artırmıştı.

Mecra

Kaosun mimarı: Mark Skyes

• Özellikle Necef ve Kerbela'daki Şiî din adamları, manda yönetiminin İslâm dünyasının geleceği açısından ciddi bir tehdit oluşturduğunu düşünmeye başlamıştı. Büyük isimlerden Muhammed Takî eş-Şîrâzî, yabancı yönetimin kabul edilemeyeceğini açıklamış ve Irak halkının kendi yöneticisini seçme hakkına sahip olduğunu savunmuştu. Onun fetvaları kısa sürede ülkenin birçok bölgesine yayılmıştı.

İsyan sırasında dikkat çeken gelişmelerden biri Sünnî ve Şiî toplumlarının ortak hareket edebilmesi olmuştu.

Şiî ulemanın çağrıları yalnızca dinî çevrelerde karşılık bulmamıştı. Fırat havzasındaki büyük aşiretler de İngiliz yönetimine karşı hazırlıklara başlamıştı. Aşiret reisleri, manda sisteminin kendi geleneksel otoritelerini zayıflatacağını düşünüyordu. Bu nedenle din adamları ile aşiret liderleri arasında güçlü bir iş birliği oluşmuştu.

1920 yılının ilk aylarında İngiliz yönetimi bazı aşiret reislerini tutuklamaya başlamıştı. Bu gelişme zaten yüksek olan gerilimi daha da artırmıştı. Haziran ayında Rumeyse bölgesinde başlayan olaylar kısa sürede geniş çaplı bir ayaklanmaya dönüşmüştü.

Temmuz ayına gelindiğinde isyan Orta Fırat bölgesinin büyük kısmına yayılmıştı. Kûfe, Necef, Kerbela, Hille ve Divaniye çevresindeki aşiretler ayaklanmaya katılmıştı. İngiliz birlikleri birçok bölgede geri çekilmek zorunda kalmıştı.

İsyancıların en büyük avantajı yerel coğrafyayı çok iyi bilmeleri olmuştu. Sulama kanalları, hurmalıklar ve bataklık alanlar İngiliz ordusunun hareket kabiliyetini sınırlandırıyordu. Süvari birlikleri ve aşiret savaşçıları ani baskınlar düzenleyerek İngiliz kuvvetlerine ciddi kayıplar verdirmişlerdi.

Askerî açıdan bakıldığında, 1920 İsyanı düzensiz aşiret kuvvetlerinin modern bir sömürge ordusuna karşı ne kadar etkili olabileceğini göstermişti.

İngiliz yönetimi başlangıçta isyanın kısa sürede bastırılacağını düşünmüştü. Ancak ayaklanmanın hızla büyümesi Londra'da ciddi endişe oluşturmuştu. Bölgeye yeni asker sevk edilmiş, Hindistan'dan takviye birlikleri gönderilmişti.

İngilizler ilk kez geniş ölçekte hava gücünden de yararlanmıştı. Kraliyet Hava Kuvvetleri isyancı köylerini bombalamış, keşif uçuşları gerçekleştirmiş ve kara birliklerine destek vermişti. Bu yöntem ilerleyen yıllarda İngiliz sömürge yönetiminin temel güvenlik politikalarından biri hâline gelmişti.

• Çatışmalar sırasında hem İngiliz kuvvetleri hem de Iraklı isyancılar ağır kayıplar vermişti. Binlerce Iraklı hayatını kaybetmiş, yüzlerce İngiliz askeri ve sivil görevlisi öldürülmüştü. Ayaklanmanın maliyeti ise İngiltere açısından beklenenden çok daha yüksek olmuştu.

İsyan sırasında dikkat çeken gelişmelerden biri Sünnî ve Şiî toplumlarının ortak hareket edebilmesi olmuştu. Tarih boyunca zaman zaman farklı siyasî eğilimlere sahip olan bu iki büyük topluluk, bağımsızlık hedefi etrafında önemli ölçüde işbirliği yapmıştı. Bu durum daha sonra Irak milliyetçiliğinin gelişmesinde sembolik önem taşımıştı.

“Kahire Konferansı” olarak kayıtlara geçen toplantının sonunda, bugünkü Irak ve Ürdün’ün oluşturulması, her iki ülkenin de başına Şerif Hüseyin’in oğulları Faysal ve Abdullah’ın geçirilmesi karara bağlandı. Toplantının en ünlü katılımcıları Winston Churchill, Gertrude Bell ve Thomas Edward Lawrence idi. “Modern Irak’ın planlayıcısı” olarak da bilinen Bell, ayrıca, toplantıda yer alan tek kadındı.

Konferans sonunda doğrudan askerî yönetim yerine yerel bir monarşi kurulması kararlaştırılmıştı. Hicaz Kralı Hüseyin'in oğlu Faysal, Irak kralı olarak seçilmişti. Böylece İngilizler hem yerel meşruiyet sağlamayı hem de kendi çıkarlarını korumayı hedeflemişti.

23 Ağustos 1921 günü, Şerif Hüseyin’in oğlu Emir Faysal “Irak Kralı” olarak İngilizler tarafından Bağdat’ta tahta çıkarıldı.

1922 tarihli İngiltere-Irak Antlaşması da manda sistemini farklı bir biçimde sürdürmüştü. Irak yönetimi birçok konuda Londra'nın tavsiyelerine uymayı kabul etmişti. Buna rağmen Iraklı milliyetçiler tam bağımsızlık taleplerini sürdürmüştü.

Türkmenler de bu süreçten doğrudan etkilenmişti. Osmanlı döneminde önemli idarî görevler üstlenen birçok Türkmen ailesi yeni yönetim yapısında farklı konumlar edinmiş, özellikle Kerkük ve Musul bölgesi siyasî tartışmaların merkezinde yer almıştı.

Kürt bölgelerinde ise durum farklı gelişmişti. Kuzey Irak'taki birçok Kürt aşireti merkezi yönetime mesafeli yaklaşmış, ilerleyen yıllarda çeşitli isyanlar yaşanmıştı. Bu nedenle 1920 İsyanı tüm Irak toplumunu kapsayan ortak bir hareket olsa da sonraki süreçte ülkenin iç siyasî dengeleri yeniden farklılaşmıştı.

İngiliz tarih yazımında ise isyan uzun süre sömürge yönetiminin karşılaştığı en büyük krizlerden biri olarak ele alınmıştı. Birçok İngiliz yetkili, doğrudan işgal yönetiminin sürdürülebilir olmadığını bu olaydan sonra kabul etmişti.

Askerî açıdan bakıldığında, 1920 İsyanı düzensiz aşiret kuvvetlerinin modern bir sömürge ordusuna karşı ne kadar etkili olabileceğini göstermişti. Demiryollarının hedef alınması, haberleşmenin kesilmesi ve yerel coğrafyanın etkin kullanılması sonraki birçok direniş hareketi tarafından örnek alınmıştı.

Siyasî açıdan ise isyan, manda sisteminin meşruiyetini ciddi biçimde sarsmıştı. İngiltere askerî bakımdan ayaklanmayı bastırmış olsa da siyasî hedeflerinin önemli bölümünü değiştirmek zorunda kalmıştı. Dolayısıyla isyan yalnızca askerî bir yenilgi ya da zafer olarak değil, sömürge yönetiminin sınırlarını ortaya koyan tarihi bir dönüm noktası olarak değerlendirilmişti.

Bugün 1920 Irak İsyanı, yalnızca Irak tarihinin değil, modern Ortadoğu tarihinin de en önemli kırılma noktalarından biri olarak kabul edilmektedir. Birinci Dünya Savaşı sonrasında çizilen yeni sınırlar, manda sistemi, sömürge yönetimi ve ulusal bağımsızlık mücadeleleri arasındaki karmaşık ilişkinin en çarpıcı örneklerinden birini oluşturmuştu. Irak halkının farklı kesimlerini ortak bir hedef etrafında bir araya getiren bu isyan, modern Irak devletinin doğuşunu hızlandırmış, ülkenin siyasî hafızasında kalıcı bir yer edinmiş ve bölgedeki bağımsızlık hareketlerine ilham veren tarihî gelişmelerden biri olarak önemini korumuştu.