Köksüz dalsız bir sufî akım: Kalenderîlik

Dürdane Tekin

15:00, 26/09/2025, Cuma

Mecra

Dijital haberciliğin güvenilir adresi: Tıkla ve GZT'yi Google'da favorilerine ekle!

Köksüz dalsız bir sufî akım: Kalenderîlik

Kalenderî dervişler.

Horasan civarında 9. yüzyılda ortaya çıkan ve geniş bir coğrafyaya yayılan Melamîlik akımıyla birlikte anılan Kalenderîlik, özünü aldığı Melamîlik’in kötü bir taklitçisi, sosyal bir muhalefet ve toplumsal bir başkaldırı hareketi niteliğindedir. Toplum düzenine karşı gelen ve çoğu zaman halktan dilenerek geçinen Kalenderîler için esas olan kalp temizliğidir. Tüm âdetleri yıkmaya çalışan bir dünya görüşüne sahip olan Kalenderîler, Osmanlı devlet yapısına ve devletin sünnî ideolojisine ters düşmüş, bu sebeple de çoğu yönetim tarafından tehlike arz eden taşkın bir zümre olarak görülüp cezalandırmış veya sürgün edilmiştir

Horasan
civarında 9. yüzyıl
da ortaya çıkan ve geniş bir coğrafyaya yayılan Melamîlik akımıyla birlikte sıkça sözü edilen Kalenderîlik, 10. yüzyılda kendi taraftarlarını bulan ve Melamîlik’ten birçok yönüyle ayrılan bir akıma dönüşmüştür.

Yine Melamîliğin hüküm sürdüğü coğrafyada fakat daha sınırlı bir sufî çevrede takipçi bulan

Kalenderîlik

özünü aldığı

Melamîlik’in kötü bir taklitçisi, sosyal bir muhalefet ve toplumsal bir başkaldırı hareketi niteliğindedir.

Özellikle 11 ve 12. yüzyıllar arasında İranlı sufî Cemaleddin Savi
tarafından belli kurallara ve bir sisteme bağlanmış olan bu hareket neredeyse bir tarikat haline dönüşmüştür. Fakat bu akımın ne Cemaleddin Savi’den önce bir kaynağı ne de ondan sonra aktığı bir nehir olmadığından, sufîlik içerisinde marjinal bir akım olmaktan öteye gidememiştir.

Özellikle de tarikatlarda esas olan silsile şartı, yani soyu Hz. Muhammed
’e dayandırma, bu hareket için söz konusu olmadığından, Kalenderîliğin bir tarikat olarak adlandırılması son derece tartışmalı bir meseledir.

Kalenderîlik her ne kadar çoğu zaman Melamîlik ile birlikte anılsa da bunlar aslında pratikte çok farklı iki harekettir.

Sıradan insanlar gibi giyinir, yer ve içerler. Hayra düşkün olmakla birlikte yaptıkları hayır, amel ve ibadetleri herkesten gizlerler.

Kalenderîler ise yalnızca farz olan ibadetleri yerine getirir, nafile ibadetleri önemsemezler. Yaptıkları hiçbir şeyi halktan gizlemeye çalışmazlar, insanların ne gördüklerini umursamazlar. Diğer insanlara benzemeyi reddeder ve yeme, içme, giyinme gibi mübah olan dünyevî lezzetlerden kaçınırlar.

Dünya ile bağını bu şekilde koparan Kalenderîler bu sayede Allah’a daha fazla yaklaştıklarına inanırlar.

Üzerlerinde dünyevî herhangi bir şeyin bulunmasını reddeden Kalenderîler sadece mahrem yerlerini örtmek için kıldan dokunmuş kumaşlar kullanırlar, bazıları ise bunu dahi kullanmayarak çıplak dolaşır.

Ayrıca

kulak, bel, bilek ve boyunlarına halkalar takarlar.

Toplum düzenine karşı gelen ve çoğu zaman halktan dilenerek geçinen Kalenderîler için esas olan

kalp temizliği

dir. Bunun verdiği

sarhoşluk ve kendinden geçmişlikle şer’î sınırları sık sık aşarlar.

Bu sebeple de çoğu yönetim tarafından tehlike arz eden taşkın bir zümre olarak görülüp cezalandırılır ya da sürgün edilirler.

Kalenderîlik 4 temel esasa dayanır: Fakr, tecerrüd, melâmet ve vahdet-i vücud
.

Fakat bunlar sünnî inanışlar dahilinde de görülen hâller olduğundan, bu tarikat için ayırt edici bir özellik olmamaktadırlar.

Kalenderîler bunların dışında “kalender” kelimesini oluşturan harflerin de birer hâli temsil ettiğine inanırlar. Onlara göre “kaf”
harfi “kanaat”
, “lâm”
harfi “lutf”
, “nun”
harfi
“nedâmet”
, “dal”
harfi “diyânet”
ve “ra”
harfi ise “riyâzet”
i temsil etmektedir.

Tasavvuf inancı dahilindeki hemen hemen her hareket ve tarikatta bu esaslar var olmakla birlikte Kalenderîlik, pratikte daha marjinal bir yere sapmaktadır. Özellikle fiziksel görünüşleriyle ayrı bir yerde duran ve bu sebeple toplumdan dışlanan Kalenderîler, tüm bunları halktan, devletten, toplumdan, düzenden ve dolayısıyla dünyevîlikten uzaklaşmak ve bu sayede Allah’a yaklaşmak adına yaparlar.

Reklam

Kalenderî dervişlerin en dikkat çekici özelliği ve Kalenderîliğin de en temel esaslarından biri, “çâr-darb”
, yani “dört vuruş”
tur. “Çâr-darb”; saç, sakal, bıyık ve kaşların tıraş edilmesi manasına gelir.

Kalenderîlere göre, cennetten kovulduğunda Hz. Adem çıplaktı ve vücudunda kıl yoktu. Nitekim insanlar da dünyaya geldiklerinde vücutlarında kıl olmadan doğarlar.

Vücuttaki kıllar dünyaya gelince ortaya çıktığından onu dünyevî bir şey olarak gören Kalenderîler, dünyevî olan her şeyi reddeden inançlarının etkisiyle bunları tıraş ederler.

Toplum düzenine karşı çıkan ve bu yüzden devlet otoritesi tarafından hoş görülmeyen Kalenderîler,
diğer tarikatlar gibi birtakım kollara ayrılıp varlığını sürdürememiş olmakla birlikte Bektaşîlik
tarikatının kurulmasına zemin hazırlayıp onun içerisinde kaybolup gitmiştir.

Cemaleddin Savi ile birlikte gerçekleşen sistemleşme denemelerine rağmen tam anlamıyla bir tarikata dönüşemeyen Kalenderîlik, etkin olduğu yüzyıllar içerisinde devlet içinde devlete karşı toplumsal-sosyal bir muhalefet olarak varlığını sürdürmüş ve zamanla da etkisini yitirip Bektaşîlik tarikatına dahil olmuştur.

Başlıklar :KALENDERilik CEMALEDDİN SAVİ melamilik bektaşilik tasavvuf sufi