Kuzey Kafkasya'nın sürgündeki cesur yüzü
10:00, 31/07/2025, Perşembe
MecraMecra
Cesur ve kabiliyetli bir lider olan Haydar Bammat, hayatı boyunca İslâmî akîde ve dünya görüşüne bağlı olarak yaşadı ve müslümanların haklarını korumaya çalıştı.
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin ilk dışişleri bakanı olan Haydar Bammat, Kumuk Türklerindendir. Kuzey Kafkasya’da başlayan millî diriliş ve devletleşme yolunda önemli çalışmalara imza atmıştır. 11 Mayıs 1918’de Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti bağımsızlık ilân etmiştir. Bağımsızlık ilânında Abdülmecid Tapa Çermoy ile birlikte Haydar Bammat’ın imzası bulunmaktadır. 1921’de tüm Kafkasya Bolşevik işgali altında kalınca diğer birçok devlet adamı gibi Haydar Bammat da sürgün hayatı yaşayacağı Paris’e geçmiştir. İkinci Dünya Savaşı yıllarında siyasetten emekli olan Haydar Bammat, Savaştan sonra İslâmiyet ile ilgili çalışmalar yapmış, İslâm ve İslâm dünyası ile ilgili birçok eser çıkarmıştır.
Haydar Bammat
, 11 Mayıs 1918 yılında kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin ilk dışişleri bakanıdır.3 Kasım 1890,
Dağıstan Temirhan-şura
, Kafir Kumuk köyü doğumlu Bammat, Kumuk Türkleri
ndendir. İlkokulu Timurhan-şura’da liseyi Stavrapol Lisesi’nde okumuştur. Küçük yaşlarda İslamî ilimleri ve Arapçayı öğrenmiştir.
1906 yılında girdiği Petersburg Üniversitesi Hukuk bölümünden mezun olmuştur. Haydar Bammat, 1912 sonbaharından Şubat 1917 devrimine kadar Tiflis'te Çar'ın
Kafkasya Valisi
nin yanında maiyet memurluğu görevini ifa etmiştir.1916 yılı sonunda Tiflis Müslüman Yardım Komitesinin başkanlığına seçilmiştir. Şubat 1917'de
Transkafkas Müftüsü Mirza Hüseyin Gaybzâde
ile birlikte Kafkasya halklarına ve kurumlarına devrime katılmak için bir çağrı yapmıştır. Şubat 1917
devriminden sonra Dağıstan'a dönen Haydar Bammat aktif siyasete geçmiş ve Kuzey Kafkasya’da başlayan millî diriliş ve devletleşme
yolunda önemli çalışmalara imza atmıştır. Mezuniyet sonrası Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı
mücadelesinde aktif siyasî faaliyetlerde bulunmuştur.1-11 Mayıs 1917’de Moskova’da Kafkasyalı sosyal demokratlardan Ahmet Tsalıkkatı’nın başkanlığını yaptığı
Rusya Müslümanları Geçici Merkezi Bürosu
’nun organize ettiği Tü
m Rusya Müslümanlarının 1. Kongresi
’ne Dağıstan temsilcisi olarak katılmıştır. Ağustos 1917’de Dağıstan Andi’de yapılacak Kafkasya Dağlı Halkları Birliği’nin Kongresi’ne Dağıstan üyesi olarak seçilmiştir. Ağustos 1917 başlarında Temirhan-şura’daki Dağıstan Bölgesi İcra Komiteleri toplantılarına katılarak konuşmalar yapmıştır.
Güney Rusya’da kurulan Güney-Doğu Birliği hükümetinde
Abdülmecid Tapa Çermoy
(Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti birinci başkanı), Pşımaho Kotse
ile birlikte yer almıştır. Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti başkanı Abdülmecid Tapa Çermoy, dışişleri bakanı Haydar Bammat, devlet bakanı Zubeyr Temirhan (Dağıstanlı) ve Dağıstan Millî Konseyi üyelerinden Mehmet Kadı Dibir ile birlikte Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı meselelerini konuşmak üzere 19 Mart 1918’de Tiflis’e geçmiştir.Tiflis’te bunduğu dönemde Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti ikinci başkanı olan
Pşımaho Kotse
’nin hapishaneden çıkması için aracı olmuş ve Pşımaho Kotse’nin hapisten çıkmasını sağlamıştır. Kafkas Hükümetlerinin ve Osmanlı Devleti’nin katıldığı Batum Konferası
’nda Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin Kafkasya Konfederasyonu teklifi çeşitli sebeplerden ötürü gerçekleşmemiştir. Haydar Bammat’ın bu yöndeki teklifleri sonuçsuz kalmıştır.
- Türk Hükümeti başkanı Talat Paşa, Kuzey Kafkasya ve Dağıstan’ın Rusya’dan ayrılıp bağımsız olmalarını destekleyeceğini Haydar Bammat’a iletmiştir.
Alman hükümeti temsilcisi General Von Lossow ile bağımsızlık konularında istişareler yapmıştır. Dış devlet temsilcileriyle görüşmeler yapmak, bağımsızlığın tanınması ve
Osmanlı Devleti
’nden destek alınması için birçok görüşmeler yapılmıştır. Batum Konferası
ve Paris Barış Konferası
’nda Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin tanıması için oluşturulan heyette yer almıştır.Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilânında Abdülmecid Tapa Çermoy ile birlikte Haydar Bammat’ın imzası bulunmaktadır. Yapılan çalışmalar sayesinde
Osmanlı Devleti
, Kuzey Kafkasya Cumhuriyetini tanımış ve dostluk antlaşması imzalanmıştır
. 8 Haziran 1918’de imzalanan bu antlaşma ile Haydar Bammat, Abdülmecid Tapa Çermoy’a Talat Paşa’nın Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ne insani, maddi ve silah yardımı yapılacağından dolayı söz verdiğini yazmıştır.
Tüm bunlardan anlaşılacağı üzere Haydar Bammat, cumhuriyetin bağımsızlığı için hem Osmanlı ile hem diğer dış devletler ile aktif diplomatik ilişkiler yürütmüştür. Haydar Bammat, Paris dönüşü ise Bakü’de Dağıstan Sovyet temsilcilerinden
Cemalettin Korkmazov
ile görüşmeler yapmıştır. Bu görüşmelerle birlikte Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti meselesi için Savunma Konseyi kurulmuştur.Cumhuriyetin bağımsızlığı dönemi Türkiye’deki
Tasvir-i Efkâr
gibi gazetelere demeçler vermiş ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’nin bağımsızlık ilânına ilgileri çoğaltmıştır. Haydar Bammat hem Abdülmecid Tapa Çermoy hükümetinde
hem Pşımaho Kotse hükümetinde dışişleri bakanlığı yapmıştır.
Paris’e geçmeden önce Türkiye’de Trabzon’da bir süre kalıp evlenmiştir. 1922 yılında cesaretinden ve devlet adamlığından ötürü Afganistan kralı
Nadir Şah
tarafından kendisine Afgan vatandaşlığı verilmiştir. İkinci Dünya Savaşı yıllarında siyasetten emekli olan Haydar Bammat, Afgan Hükümeti’nin İsviçre maslahatgüzarı olarak Bern’de uzun yıllar görev yapmıştır. Sağlığının bozulması nedeniyle Paris’e dönen Bammat, 1929 yılında Fransızca olarak kitabını yazmıştır. Rus Devrimi yıllarında Kafkasya’yı bu eserinde işlemiştir.
“Le Caucase et la Revolution Russe”
- İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra İslâmiyet ile ilgili çalışmalar yapmış, İslâm ve İslâm dünyası ile ilgili birçok eser çıkarmıştır.
1946 yılında . 1962 yılında bu kitap Türkçeye çevrilmiş ve Türkiye’de yayımlanmıştır . Bammat’ın ortaya çıkartmış olduğu eserlerinden bazıları şunlardır:
“Visages de l’Islam”
(İslâm'ın Çehresi)
eserini yazmıştır. Arapça’ya da çevrilen bu eser daha sonra 1958 yılında düzeltilerek ve genişletilerek yayımlanmıştır (Lozan ve Paris)
(İslâmiyet’in Manevi ve Kültür Değerleri)
- Le Probleme de Caucase(Lausanne 1911);Apport des Musulmans a la Civilisation( Geneve 1962);"La Position de la Turquie", Le Mois Suisse(Montreux, Julliet 1943).
31 Mart 1965’te diğer âleme göçerek Paris’de defnedilmiştir. Haydar Bammat’ın IRCICA (İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi’nde arşivi bulunmaktadır. Hem
Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti
çalışmaları hem İslâm dünyası
çalışmaları için bu arşivden yararlanmak gerekmektedir. Haydar Bammat’ın Timur ve Necmettin adında iki oğlu olmuştur. Oğlu Necmettin Bammat
da babası gibi İslâm dünyası ile ilgili birçok çalışmalar yapmış, eserler bırakmış ve diplomatlık görevlerini yürüterek dünyaca ünlü olmuştur. İslâm İşbirliği Konferansı, Birleşmiş Milletler gibi kurumlarda görev almıştır.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.