Malta’nın Arap geçmişi ve Maltacanın Arapça kökenleri
17:00, 05/03/2026, Perşembe
MecraMecra
Maltaca, Malta’nın Arap geçmişinin yaşayan bir mirası olarak kalmıştı.
Akdeniz’in ortasında küçük bir ada ülkesi olan Malta, tarih boyunca sayısız medeniyetin uğrak noktası olmuştu. Fenikelilerden Romalılara, Bizanslılardan Araplara, Normanlardan şövalyelere kadar pek çok güç bu adada iz bırakmıştı. Ancak Malta’nın en dikkat çekici miraslarından biri dili olmuştu. Bugün Malta’nın resmî dili olan Maltaca, Avrupa’da yaşayan tek Sami dil olarak kabul edilmişti. Yapısı büyük ölçüde Arapçaya dayanmış, fakat yüzyıllar boyunca İtalyanca ve İngilizce ile temas ederek kendine özgü bir karakter kazanmıştı. Bu dil, Malta’nın Arap geçmişinin yaşayan bir hatırası haline gelmişti.
Malta’nın Arap tarihi geçmişi 9. yüzyılda başlamıştı.
870 yılında Ağlebî
orduları adayı fethetmişti. Kuzey Afrika merkezli bu Müslüman hanedan, Sicilya ve Malta’da hâkimiyet kurmuştu. Malta bu dönemde İslam dünyasının bir parçası haline gelmiş, idarî ve kültürel yapı Arapça etrafında şekillenmişti. Adada Arap dili ve kültürü yayılmış, yerleşim düzeni değişmiş, tarım teknikleri yenilenmişti. Bu dönemde açılan sulama kanalları ve getirilen turunçgiller Malta’nın ekonomik hayatını canlandırmıştı.
Piri Reis'in (1465-1554) Kitab-ı Bahriyye eserinde çizdiği Malta haritası.
Arap hâkimiyeti yalnızca siyasî bir kontrol olmamış, kültürel bir dönüşüm meydana getirmişti. Malta halkı Arapçayı günlük hayatın dili olarak benimsemişti. Yer adları, aile isimleri ve temel kelime hazinesi Arapçadan türemişti. “Mdina”, “Rabat”, “Marsaxlokk” gibi şehir adları Arapça kökler taşımıştı. Bu durum, Arap varlığının kalıcı etkisini göstermişti.
11. yüzyılda Malta, Normanların eline geçmişti.
1091 yılında Sicilya Kontu I. Roger adayı almış, böylece Malta yeniden Hristiyan yönetimine girmişti. Ancak Arap dili ortadan kalkmamıştı.
Ada halkı Arapça kökenli lehçesini konuşmaya devam etmişti. Norman yönetimi Latin alfabesini ve Hristiyan kurumlarını getirmişti; fakat halk dili Sami yapısını korumuştu. Bu süreçte Maltaca oluşmaya başlamıştı.Orta Çağ boyunca Malta, Sicilya Krallığı’nın parçası olmuştu. İtalyanca ve Sicilya lehçeleri adada etkili olmuştu. Kilise kayıtları Latinceden yazılmış, resmî belgelerde İtalyanca kullanılmıştı.
Ancak halkın konuştuğu dil Arapça temelli kalmıştı.
Bu durum, Maltacanın çift karakterli yapısını doğurmuştu. 
Aile fertleri için kullanılan kelimeler, günümüz Arapçasına oldukça benzemektedir.
- Dilin grameri Arapça kökenli olmuş, fakat kelime hazinesi İtalyanca ve daha sonra İngilizce kelimelerle zenginleşmişti.
Maltacanın Arapça kökeni özellikle fiil yapısında ve temel kelimelerde görülmüş oldu.
“Raġel” kelimesi Arapça “racul”dan gelmişti. “Dar” kelimesi Arapça “dâr”dan türemişti. Sayılar, zamirler ve temel fiiller Arapça kökenini korumuştu.
Bu özellik, Maltacayı Sami dil ailesine dâhil etmişti. 
Maltaca sayılar incelendiğinde, ondalık grubunda Arapça ile aynı sayıların kullanıldığı görülmektedir.
Dilbilimciler Maltacayı, Kuzey Afrika Arapçasının bir devamı olarak değerlendirmişti.
Bununla birlikte Maltaca, Arapçanın klasik formundan ayrılmıştı.
Ada halkı Latin alfabesini kullanmıştı. Hristiyan terimleri ve Avrupa kültürü dile yeni kelimeler katmıştı.
Özellikle Sicilya ve İtalya ile yoğun ilişkiler sonucu Maltacada İtalyanca etkisi artmıştı. “Skola”, “familja”, “politika” gibi kelimeler İtalyanca kökenli olmuştu. 19. yüzyılda İngiliz yönetimi başlayınca İngilizce kelimeler de dile girmişti. Böylece Maltaca çok katmanlı bir dil haline gelmişti.
Marsa şehrindeki Osmanlı Müslüman mezarlığı için planlanan caminin bir çizimi.
Malta’nın İngiliz hâkimiyetine girmesi 1814 yılında gerçekleşmişti. Ada, Britanya İmparatorluğu yönetimine bağlanmış; İngilizce eğitim sistemi kurulmuş, resmî dil olarak İngilizce ve İtalyanca kullanılmıştı. Buna rağmen halk Maltacayı konuşmayı sürdürmüş, dil kimliğin sembolü olmuştu.
20. yüzyılda Malta milliyetçiliği yükselirken Maltaca yazı dili haline getirilmişti.
1934 yılında Maltaca resmî dil olarak tanınmıştı.
Dil standardize edilmiş, sözlükler hazırlanmıştı. 1964’te Malta bağımsızlığını kazanınca Maltaca ulusal kimliğin en önemli unsurlarından biri olmuştu. Bu süreçte dilin Arapça kökeni yeniden fark edilmişti. Malta halkı, Avrupa’nın ortasında Sami kökenli bir dil konuşmanın özgünlüğünü hissetmişti.Malta’nın Arap geçmişi yalnızca dilde değil, mimaride ve tarımda da görülmüş oldu. Teraslı tarım sistemi Arap döneminden kalmıştı. Bazı yer adları ve soyadları Arapça köken taşımıştı. Bu miras, Malta’nın Akdeniz medeniyetleri arasındaki köprü rolünü göstermişti.
Malta'nın Paola kentindeki Meryem el-Betül Camii.
Arap hâkimiyeti kısa sürmüş olsa da etkisi kalıcı olmuştu. Normanlar ve şövalyeler Malta’yı Hristiyan Avrupa’nın bir parçası haline getirmişti; ancak dil Arap geçmişini korumuştu. Bu durum, kültürel sürekliliğin gücünü göstermişti. Dil, siyasî değişimlere rağmen hafızayı taşımıştı.Maltacanın yapısı dilbilimciler için önemli bir araştırma alanı olmuştu. Dil, Sami kökenli olup Latin alfabesiyle yazılan tek resmî dil sayılmıştı. Bu özellik, Malta’yı Avrupa içinde eşsiz kılmıştı. Maltaca, Arapça ile Avrupa dilleri arasında bir köprü görevi görmüş oldu.
Bugün Malta’da insanlar hem Maltaca hem İngilizce konuşuyordu. Turizm ve küreselleşme İngilizceyi güçlendirmişti; fakat Maltaca günlük hayatın dili olmaya devam etmişti. Okullarda Maltaca öğretilmiş, medya Maltacayı kullanmıştı. Dil, ulusal kimliğin temel unsuru olarak korunmuştu.
Soldan sağa: Başkent Valletta'daki bir kapı girişinde, "ev, yuva" anlamına gelen ve Arapça “beyt” kelimesinden türeyen Maltaca yazısı; Gżira şehrine gelen ziyaretçileri karşılayan bir tabelada ise Maltaca "hoş geldiniz" anlamına gelen ve Arapça “merhaba” kelimesinden türeyen “merhba” yazısı; ve Valletta'nın ana pazarı Is Suq Tal-Belt'i sūq (souq) veya "pazar yeri".
Malta’nın Arap geçmişi bazen göz ardı edilmişti. Avrupa kimliği öne çıkarılırken İslamî dönem geri planda bırakılmıştı. Ancak son yıllarda tarihçiler bu mirası yeniden incelemişti. Arap döneminin Malta kültürünü derinden etkilediği anlaşılmıştı. Bu çalışmalar Malta tarihinin çok katmanlı yapısını ortaya koymuştu.
Maltacanın Arapça kökeni, Akdeniz dünyasının iç içe geçmiş tarihini göstermişti. Ticaret, savaş ve göçler dilleri karıştırmıştı. Malta bu karışımın canlı bir örneği olmuştu. Dil, geçmişin izlerini taşıyan bir hafıza olmuştu.
Maltaca, Malta’nın Arap geçmişinin yaşayan bir mirası olarak kalmıştı. Arapça kökenli gramer yapısı, İtalyanca ve İngilizce kelimelerle birleşmişti. Bu dil, Malta’nın tarih boyunca farklı kültürleri nasıl harmanladığını göstermişti. Malta’nın küçük coğrafyası büyük bir tarih barındırmıştı. Maltaca ise bu tarihin en canlı tanığı olmuştu.
Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.