İran’da değişmeyen güç: Sandık değil dini liderlik

İran’da rejimin neden değişmediğini anlamak için önce şu soruya cevap vermek gerekiyor: Ülkede asıl kararları kim alıyor? İran’da cumhurbaşkanı seçiliyor, parlamento çalışıyor, seçimler düzenleniyor. Ancak bütün bu kurumların üzerinde dini liderlik makamı bulunuyor. Dini lider, yalnızca sembolik bir dini otorite değil; devletin stratejik yönünü belirleyen en güçlü makam.

Dış politika, güvenlik, ABD ve İsrail’le ilişkiler, nükleer program, Devrim Muhafızları’nın pozisyonu ve sistemin ideolojik sınırları dini liderin çizdiği çerçeve içinde şekilleniyor. Bu yüzden İran’da cumhurbaşkanı değişse bile rejimin ana yönü değişmiyor.

Cumhurbaşkanı neden rejimi değiştiremez?

İran’da seçimlere katılmak isteyen adaylar önce Anayasayı Koruma Konseyi’nin onayından geçmek zorunda. Bu konsey, adayların “İslami kriterlere” ve rejimin temel ilkelerine uygun olup olmadığını değerlendiriyor. Bu durum, seçimlerin sonucunu daha sandık kurulmadan sınırlandırıyor. Binlerce kişi aday olmak istese bile konsey büyük kısmını eleyebiliyor. Gerekçe çoğu zaman “İslami kriterlere uygun değil” şeklinde açıklanıyor. Yani İran’da halk sadece sistemin izin verdiği adaylar arasında tercih yapabiliyor. Bu nedenle sandık rejimi dönüştüren değil, rejimin sınırları içinde çalışan bir mekanizma hâline geliyor.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan

Cumhurbaşkanı hükümeti yönetebilir, ekonomi politikalarında bazı tercihler yapabilir, iç siyasette sınırlı manevra alanı bulabilir. Ancak rejimin temel yapısını değiştiremez. Çünkü meclisten geçen yasalar bile Anayasayı Koruma Konseyi tarafından iptal edilebilir.

Rejimi ayakta tutan üç ana güç

İran’da rejimin dayanıklılığını sağlayan üç ana yapı vardır. Bunlar; ulema, bazari sınıfı ve devrim muhafızlarıdır. Bu üç yapıdan biri rejimden kopmadıkça İran’da büyük bir dönüşümün gerçekleşmesi çok zordur. Sokak protestoları rejimi sarsabilir, fakat elitler içinde çözülme yaşanmadığı sürece sistemi yıkmaya yetmez.

19 Ocak 1979'da Tahran'daki Şah Reza Bulvarı'nda yürüyüş yapan göstericiler

İran’da neden devrim olmuştu?

1979 İran Devrimi, Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin otoriter yönetimine karşı başlamıştı. Şah yönetimi Batı’ya yakın duruyor, modernleşmeyi yukarıdan aşağıya dayatıyor ve siyasi muhalefeti baskı altında tutuyordu. Bu süreçte dindar çevreler, sol gruplar, öğrenciler, milliyetçiler ve bazari sınıfı farklı sebeplerle Şah’a karşı birleşti. Ancak devrimin ideolojik merkezine Ayetullah Humeyni yerleşti.

Humeyni’nin başarısı yalnızca siyasi liderliğinde değildi. O, Şii gelenekteki bekleyiş fikrini aktif bir siyasi mücadeleye dönüştürdü. “Mehdi gelene kadar beklemek” anlayışını “Mehdi beklenirken fakihler toplumu yönetmelidir” düşüncesine çevirdi. Bu dönüşüm, velayet-i fakih sisteminin temelini oluşturdu.

Velayet-i fakih nedir?

Velayet-i fakih, “fakihin velayeti” yani İslam hukukçusunun toplumu yönetme yetkisi anlamına gelir. Humeyni’ye göre 12. imam gaybetteyken toplum başıboş bırakılamazdı. Bu nedenle dini bilgiye ve siyasi ehliyete sahip bir fakih, devletin en üst otoritesi olmalıydı. İran İslam Cumhuriyeti bu anlayış üzerine kuruldu. Dini lider de bu sistemin merkezindeki kişi oldu.

Ruhullah Humeyni, Eski İran Dini Lideri

Ancak velayet-i fakih bütün Şiiler tarafından aynı şekilde kabul edilmiyor. İran ve ona yakın siyasi-dini hareketler bu doktrini benimserken, Ayetullah Sistani çizgisi gibi bazı Şii otoriteler fakihin devleti doğrudan yönetmesine mesafeli yaklaşıyor.

Mücteba Hamaney’in yükselişi neden tartışmalı?

Ali Hamaney’den sonra yerine kimin geçeceği tartışma konusu olmuştu. Akıllara gelen ilk isim oğlu Mücteba Hamaney olsa da bazı kesimlerce kabul edilmiyordu. Çünkü 1979 Devrimi, babadan oğula geçen Pehlevi hanedanlığına karşı yapılmıştı. Ancak dini liderliğin Hamaney ailesi içinde devam etmesi, sistemin resmen monarşi olmasa da pratikte hanedan görüntüsü verdiği yorumlarına yol açmaya devam ediyor.

Mehdi inancı İran siyasetinde neden önemli?

İran’daki rejimi anlamak için Şii Mehdi inancını da anlamak gerekiyor. On İki İmamcı Şiiliğe göre 12. imam olan Mehdi gaybettedir ve kıyamete yakın dönecektir. Bu inanç, Şii düşüncede merkezi bir yere sahiptir. Sünni gelenekte Mehdi’ye dair inançlar ve rivayetler bulunsa da Mehdi’ye inanmak genellikle imanın şartı olarak görülmez. Şii gelenekte ise özellikle Caferi çizgide Mehdi’nin varlığı çok daha temel bir konumdadır.

Humeyni’nin yaptığı asıl kırılma ise burada ortaya çıktı. Klasik anlayışta Mehdi beklenirken mevcut yönetimlere mesafeli durulması düşünülüyordu. Humeyni ise bu bekleyişi pasif değil, aktif hâle getirdi. Devletin kurulması ve fakih tarafından yönetilmesi gerektiğini savundu.

Kaset devrimi nedir?

İran Devrimi’nin önemli unsurlarından biri “kaset devrimi” olarak bilinen süreçtir. Humeyni sürgündeyken yaptığı konuşmalar ses kasetleriyle İran’a ulaştırıldı. Bu kasetler camilerde, medreselerde, pazarlarda ve muhalif çevrelerde çoğaltılarak yayıldı.

Bu yöntem, dönemin şartlarında çok güçlü bir alternatif medya ağı oluşturdu. Humeyni ülkede olmasa bile sesi İran sokaklarında dolaşıma girdi. Kasetler, Şah yönetiminin kontrol edemediği bir propaganda ve örgütlenme aracına dönüştü. Bu yüzden İran Devrimi, iletişim teknolojilerinin siyasi mobilizasyonda kullanıldığı en dikkat çekici örneklerden biri olarak kabul edilir.

İran’da rejim kurumlarla değil, inançla da korunuyor

İran’da rejimin değişmemesi yalnızca baskı aygıtlarıyla açıklanamaz. Sistem, dini doktrin, devlet kurumları, güvenlik yapısı, tarihsel hafıza ve toplumsal mobilizasyonu aynı anda kullanıyor. Bu nedenle İran’da cumhurbaşkanı değişse bile rejim değişmiyor. Parlamento çoğunluğu değişse bile sistemin ana yönü değişmiyor. Çünkü İran’da gerçek güç, sandığın üzerinde konumlanan dini liderlik ve onu koruyan kurumsal ağda toplanıyor.

1979’da devrim yapan İran, bugün yeni bir devrimi engelleyecek en güçlü mekanizmaları aynı devrimin mirası üzerinden kurmuş durumda.