Bir gün bin yıl olabilir mi? Kur’an’dan Interstellar’a zamanın sırrı

İnsanlık, yüzyıllardır zamanın ne olduğunu anlamaya çalışıyor. Günler 24 saat, saatler ise 60 dakika olarak ölçülse de zamanın herkes için aynı şekilde ilerleyip ilerlemediği hâlâ en dikkat çekici sorular arasında bulunuyor.

Özellikle “Kıyamete yaklaştıkça zamanın kısalacağı” yönündeki dinî yorumlar, insanların günlerin giderek daha hızlı geçtiğini hissetmesiyle birlikte yeniden düşünülüyor. Ancak burada “zamanın kısalması” ile “zamanın daha hızlı geçtiğinin hissedilmesi” arasındaki fark önem taşıyor.

Kur’an’da bir gün neden bin yıl olarak anlatılıyor?

Kur’an-ı Kerim’de insanın ölçtüğü zaman ile Allah katındaki zamanın aynı olmadığını düşündüren ifadeler yer alıyor. Hac Suresi’nin 47. ayetinde, “Rabbinin katında bir gün, sizin saymakta olduklarınızdan bin yıl gibidir” buyruluyor. Secde Suresi’nin 5. ayetinde de işlerin, insanların hesabına göre bin yıl tutan bir günde Allah’ın katına yükseldiği bildiriliyor.

Meâric Suresi’nin 4. ayetinde ise meleklerin ve ruhun, süresi elli bin yıl olan bir günde Allah’ın huzuruna yükseldiği ifade ediliyor. Bu ayetlerde geçen farklı süreler, insanın zamanı algılama ve ölçme biçiminin mutlak olmadığını düşündürüyor. Tefsirlerde söz konusu ifadeler; kıyamet günü, ahiret hayatı, ilahî düzen ve Allah’ın zamanın sınırlamalarından münezzeh olması üzerinden açıklanıyor.

Bu nedenle ayetleri doğrudan modern fiziğin formülleriyle eşitlemek yerine, zamanın insan ölçülerini aşan yönüne işaret eden ifadeler olarak değerlendirmek daha doğru kabul ediliyor.

Einstein zamanı mutlak olmaktan çıkardı

Uzun yıllar boyunca zamanın evrenin her noktasında aynı hızla ilerlediği düşünülüyordu. Albert Einstein’ın ortaya koyduğu izafiyet teorisi ise bu anlayışı değiştirdi.

İzafiyet teorisine göre zaman; gözlemcinin hareket hızına ve içinde bulunduğu kütle çekimi alanına bağlı olarak farklı ilerleyebilir. Işık hızına yaklaşan bir araçta bulunan kişiyle Dünya’da kalan bir insan, aynı süreyi farklı biçimde deneyimleyebilir.

Benzer şekilde güçlü kütle çekimi de zamanın daha yavaş ilerlemesine neden olabilir. Bu etki yalnızca teorik bir düşünce değildir. Uydu sistemlerinde kullanılan hassas saatlerin doğru çalışabilmesi için izafiyetin ortaya koyduğu zaman farklarının hesaba katılması gerekir.

Ancak bu durum, Dünya’daki 24 saatin fiziksel olarak herkes için giderek kısaldığı anlamına gelmiyor. Modern hayatın hızı, dijital uyaranların yoğunluğu ve birbirine benzeyen günlük rutinler, insanların zamanın daha hızlı geçtiğini düşünmesine yol açabiliyor.

Interstellar zamanın izafiliğini nasıl anlatıyor?

Zamanın göreceliliğini geniş kitlelere anlatan en güçlü sinema yapımlarından biri Interstellar oldu. Filmde astronotların ziyaret ettiği Miller gezegeni, çok güçlü bir kütle çekimi alanında bulunuyor. Bu gezegende geçirilen yaklaşık bir saat, Dünya’da yedi yıla karşılık geliyor. Astronotlar için birkaç saat geçen bir yolculuk, geride bıraktıkları insanlar için onlarca yıllık bir bekleyişe dönüşüyor.

Filmdeki bu farklılık, Einstein’ın genel izafiyet teorisinde yer alan “kütle çekimsel zaman genişlemesi” düşüncesine dayanıyor. Böylece zaman, yalnızca saatle ölçülen bir değer olmaktan çıkarak hareketten ve evrenin fiziksel yapısından etkilenen bir boyut hâline geliyor.

Arrival ise zamana fiziksel olmaktan çok zihinsel bir pencereden yaklaşıyor. Filmde geçmiş, şimdi ve gelecek doğrusal bir sıralama içinde değil, aynı bütünün parçaları olarak algılanıyor.

Lucy filminde de insan zihni, madde ve zaman arasındaki ilişki konu ediliyor. Ancak filmde beynin kapasitesi ve düşüncenin hızıyla ilgili anlatılanların önemli bir bölümü bilimsel bilgiden ziyade kurguya dayanıyor.

Zaman mı hızlanıyor, algımız mı değişiyor?

Kur’an’daki farklı zaman ölçüleri, Einstein’ın izafiyet teorisi ve sinemanın kurduğu dünyalar doğrudan aynı şeyi anlatmıyor. Dinî metinler varoluşun ve ilahî düzenin anlamını ele alırken fizik, zamanın evrendeki işleyişini bilimsel yöntemlerle açıklamaya çalışıyor. Sinema ise bu karmaşık düşünceleri hikâyeler üzerinden görünür hâle getiriyor.

Bununla birlikte üç alanın kesiştiği güçlü bir soru bulunuyor: Zaman, insanın saatlerle ölçtüğü değişmez bir gerçeklikten mi ibaret? Bir günün bin yıl gibi olabileceğini bildiren ayetlerden uzayın derinliklerinde farklı hızlarda çalışan saatlere kadar uzanan bu tartışma, insanın zamanı ölçebilse de onun bütün mahiyetini henüz kavrayamadığını gösteriyor.