Fatih’in İstanbul’u: Fetih sonrası şehir nasıl yeniden kuruldu?

Fatih Sultan Mehmet, fetih sonrası İstanbul’un nüfusunu artırmak için Anadolu’nun farklı bölgelerinden insanları şehre yerleştirdi. Konya Aksaray’dan, Samsun Çarşamba’dan, Karaman’dan ve başka yerlerden getirilen topluluklar, bugünkü bazı semtlerin ve mahalle hafızasının temelini oluşturdu.

Şehir külliyeler etrafında büyüdü

Fatih, İstanbul’u canlandırırken cami, medrese, sıbyan mektebi, imaret, sağlık hizmetleri, çarşı ve meskenleri bir araya getiren külliye sistemini kullandı. Bu modelde cami yalnızca ibadet yeri değildi. Etrafında eğitim, ticaret, yardımlaşma ve günlük hayat vardı. Külliyenin çevresinde çarşı kuruluyor, çarşının çevresinde ise mahalleler şekilleniyordu. Böylece şehir, sadece binalardan değil, bir hayat düzeninden oluşuyordu.

Ayasofya, Fatih, Mahmut Paşa, Eyüp Sultan: Yeni İstanbul’un merkezleri

Fetih sonrası İstanbul’un yeniden yapılanmasında Ayasofya, Fatih Camii, Mahmut Paşa, Murat Paşa, Eyüp Sultan ve Vefa gibi merkezler öne çıktı. Ayasofya camiye çevrildi, çevresine eğitim ve vakıf sistemi eklendi. Fatih Camii etrafında medreseler, çarşılar ve sosyal yapılar kuruldu.

Jurnal.ist

İstanbul'un Fethi'nin 573. yıl dönümü etkinliklerle kutlanacak

İstanbul semt adlarının da rastgele oluşmadı. Edirnekapı, Edirne’den gelen yolun şehre girdiği kapıydı. Silivrikapı, Silivri yolunun kapısıydı. Belgradkapı, Belgrad seferleriyle ilişkilendiriliyordu. Karagümrük, kervanların şehre girişinde gümrük işlemlerinin yapıldığı yer olarak anlatılıyor. Keçeciler Caddesi’nin hikâyesi de bu ticaret düzeniyle bağlantılı: Kervanlardaki yükleri taşıyan keçelerin tamir edildiği esnaf bölgesi zamanla semt hafızasına dönüşmüş.

Hırka-i Şerif’ten Feriköy’e: İstanbul bir hafıza haritası

Hırka-i Şerif semtinin adı, Hz. Peygamber’e ait hırkanın muhafaza edildiği külliyeden geliyor. Cagaloglu, bir paşanın konağından; Şehzadebaşı, Şehzade Mehmet adına yapılan camiden; Emir Buhari semti ise İstanbul’a Nakşiliği getiren Özbek şeyhlerinden Emir Buhari’den izler taşıyor.

Feriköy’ün hikâyesi de dikkat çekici: Bölgede bulunan av köşkünde Feri adlı bir gayrimüslim yaşadığı için "Feri’nin köşkü", zamanla "Feri’nin köyü" ve ardından Feriköy’e dönüşüyor.

Bostanlar, dereler ve kaybolan eski İstanbul

Bugün yoğun yapılaşmayla bildiğimiz birçok yer, geçmişte bostanlar, dereler ve açık alanlardan oluşuyordu. Bostancı adını bostanlardan alıyor. Vatan Caddesi’nin bulunduğu yerin eskiden bir dere yatağı olduğu, Bayrampaşa Deresi’nin Yenikapı’ya kadar aktığı anlatılıyor.

Çengelköy’ün sebzeleriyle meşhur olması, Vatan Caddesi çevresinin bahçelik alanlardan oluşması ve sur kenarlarında kalan bostanlar, İstanbul’un bir zamanlar bugünkünden çok daha yeşil, daha sakin ve daha üretken bir şehir olduğunu gösteriyor.

İstanbul’un yedi tepesi şehrin ruhunu taşıyor

Dr. Erhan Erken, İstanbul’u anlamak isteyenlerin yedi tepeyi mutlaka görmesi gerektiğini vurguluyor. Ayasofya ve Sultanahmet’in bulunduğu birinci tepeden başlayarak Çemberlitaş, Beyazıt-Süleymaniye, Fatih, Yavuz Selim, Mihrimah Sultan ve Kocamustafapaşa-Sümbül Efendi hattı İstanbul’un ana siluetini oluşturuyor.

Bu tepelerin üzerine yerleştirilen camiler, yalnızca dini yapılar değil, İstanbul’un görsel ve manevi kimliğini kuran merkezler olarak öne çıkıyor.

İstanbul’un altında gizli bir şehir var mı?

İstanbul’un yer altında bir şehir olup olmadığı herkesin merak ettiği bir konu. Dr. Erken, Sultanahmet ve çevresinde Bizans döneminden kalma sarnıçlar, tüneller ve yer altı yapılarının bulunduğunu açıkladı. Ayasofya çevresinde tüneller olduğuna dair efsanevi hikâyelerden söz edilirken, Sultanahmet’te bizzat tüneller gördüğünü de aktarıyor.

Ancak bu konuda temkinli bir yaklaşım var: İstanbul’un altında tamamen yaşayan gizli bir şehir olduğu kesin bir bilgi olarak sunulmuyor. Daha çok Bizans mirası olan sarnıçlar, su yolları, tüneller ve yapı kalıntılarından oluşan güçlü bir yer altı hafızasından söz ediliyor.

Sarnıçlar ve su yolları: İstanbul’un görünmeyen damarları

İstanbul’un yer altı dünyası yalnızca efsanelerden ibaret değil. Bizans döneminde suyun büyük sarnıçlarda depolandığı, Osmanlı döneminde ise bu su kültürünün çeşmeler, sebiller ve şadırvanlarla şehrin dört bir yanına yayıldığı anlatılıyor.

Yerebatan Sarnıcı gibi kapalı sarnıçların yanı sıra Vefa Stadı çevresi, Yavuz Selim Camii yanındaki Çukurbostan ve Davutpaşa’daki açık sarnıçlar da İstanbul’un su medeniyetinin izleri olarak öne çıkıyor.