Bilgi çağında özgürlük yanılgısı: Kitleler neye inanıyor?

Bilginin kitlelere ulaşma biçimi, çoğu zaman rasyonel analizden çok güçlü anlatılar, prestijli figürler ve tekrar eden menkıbeler üzerinden şekilleniyor. Bu noktada en dikkat çekici soru şu: İnsanlar gerçekten özgürce mi düşünüyor, yoksa kendilerine sunulan anlatılar arasından mı seçim yapıyor?

"Özgürlük bir kazanımdır"

Özgürlük, yalnızca seçenekler arasından tercih yapmakla sınırlı görülemez. Bir kişinin kendisine sunulan birkaç seçenekten birini seçmesi, tam anlamıyla özgür olduğu anlamına gelmez. Asıl özgürlük, o seçenekleri üretebilme, sorgulayabilme ve gerektiğinde reddedebilme kabiliyetiyle ortaya çıkar. İnsan, burhani ve cedeli delili öğrenebildiğinde kendisine sunulan anlatıları kabul etme ya da reddetme imkânı kazanır. Ancak bu kabiliyet gelişmediğinde, yalnızca bir anlatıdan diğerine geçer.

Alfa

Batı'nın bilim masalı ve Doğu'ya dayatılan zihinsel esaret

Bilgi mi alıyoruz, menkıbe mi dinliyoruz?

Toplumların büyük kısmı bilgiyi analitik düşünme yoluyla değil, duygulara hitap eden retorik anlatılarla alıyor. Bu durum, bilginin çoğu zaman menkıbe biçiminde dolaşıma girmesine yol açıyor. Batı merkezli bilim ve tarih anlatılarında da benzer bir mekanizma işliyor. Newton’dan modern akademik prestije kadar uzanan birçok anlatı, yalnızca bilgi aktarmıyor; aynı zamanda kişiye kendini "aydın", "beyaz" ve "prestijli" hissettiren bir kimlik alanı da açıyor.

Bu nedenle mesele yalnızca "hangi bilgi doğru?" sorusuyla sınırlı değil. Asıl mesele, hangi bilginin prestijli kılındığı, hangi anlatının değersizleştirildiği ve toplumun hangi menkıbeye ikna edildiğiyle ilgili.

Kitleler bilgiyi akılla değil, prestijle alıyor

İnsanların büyük çoğunluğu bilgiyi burhani ya da cedeli delillerle değil, retorik ve taklit üzerinden alıyor. Bu da toplumsal öğrenmenin büyük ölçüde prestij mekanizmalarıyla çalıştığını gösteriyor. Çocuklar nasıl davranışları taklit ederek öğreniyorsa, yetişkin toplumlar da çoğu zaman prestijli görünen kişi, kurum ve anlatıları taklit ederek düşünce kalıpları oluşturuyor. Bu yüzden sinema, diziler, popüler kültür ve medya yalnızca eğlence üretmiyor; davranış, tarz ve değer kalıplarını da şekillendiriyor.

Akademi büyük anlatıları değiştirebilir mi?

Akademik bilgi üretimi, çoğu zaman büyük anlatılar kurmaktan çok dar ve uzmanlaşmış alanlarda ilerler. Konu ne kadar nişleşirse, akademik değer de o kadar artar. Ancak bu durum, akademinin büyük toplumsal anlatılara doğrudan alternatif üretmesini zorlaştırır.

Adam Smith’in üretim modeli üzerinden düşünüldüğünde, akademi de iş bölümüne benzer bir mantıkla çalışır. Her araştırmacı daha dar bir alanda uzmanlaşır. Bu uzmanlaşma bilgi üretimini artırabilir; fakat geniş kitleleri etkileyen büyük anlatıları dönüştürmek için yeterli olmayabilir. Bu nedenle yalnızca iyi akademisyenler yetiştirmek, toplumun bilgiyle kurduğu ilişkiyi değiştirmek için yeterli görülmez. Çünkü toplumlar çoğu zaman makale değil, anlatı takip eder.

Bilgi düzenini kuramayan, anlatısını da kuramaz

Modern dünyada toplumların bilgiyle kurduğu ilişki, yalnızca eğitim seviyesiyle açıklanamaz. Kitleler çoğu zaman soyut doğrularla değil, güçlü anlatılarla hareket eder. Bu nedenle mevcut anlatıları yalnızca eleştirmek yeterli değildir; alternatif bir anlatı üretmek gerekir.

Akredite bilgi tartışması da tam bu noktada önem kazanıyor. Kendi bilgi düzenini, prestij mekanizmasını ve anlatısını kuramayan toplumlar, başka merkezlerin ürettiği menkıbeler arasında seçim yapmak zorunda kalır. Bu yüzden asıl soru şudur: Bilgiyi gerçekten biz mi üretiyoruz, yoksa bize prestijli gösterilen anlatıları mı tekrar ediyoruz?